Bodhi – Drzewo Oświecenia

Drzewo bodhi to figowiec pagodowy (Ficus religiosa) rosnący przy świątyni Mahabodhi w Bodh Gai w indyjskim stanie Bihar, ok. 15 km od miasta Gaja. Według tradycji pod jego przodkiem Siddhattha Gotama doznał oświecenia i stał się Buddą, dlatego miejsce to – od 2002 r. wpisane na listę UNESCO – jest najważniejszym celem buddyjskich pielgrzymek.

Powszechne jest przekonanie, że Siddhattha doznał Oświecenia podczas medytacji u stóp drzewa. W przekazach Buddy o jego Oświeceniu nie ma co prawda ani słowa o tym, że to wydarzenie miało miejsce pod drzewem, ale czy nie jest wielce prawdopodobne, że bezdomny wędrowiec-myśliciel spoczął właśnie w cieniu potężnego figowca, który nocą osłoniłby go przed rosą, za dnia zaś przed palącym słońcem?

Indie | Bodh Gaya (by Man Bartlett na licencji CC BY 2.0)

Figowiec pagodowy

Wspomniany figowiec bywa nazywany także „drzewem bodhi”. Słowo „bodhi” oznacza w sanskrycie i pali „obudzenie” (częściej tłumaczone, jako „oświecenie”). Jest to w buddyzmie proces poznawczy o kluczowym znaczeniu.

Tym wyjątkowym drzewem był assatha (figowiec pagodowy – Ficus religiosa) o charakterystycznych sercowatych liściach.

Dzieje drzewa bodhi

Drzewo bodhi rosnące obok świątyni Mahabodhi w Bodh Gai (pierwszą świątynię wzniósł tu cesarz Aśoka ok. 250 r. p.n.e., obecna budowla pochodzi z V–VI w. n.e.) jest każdego dnia odwiedzane przez dziesiątki pielgrzymów. Tylko wyjątkowo łatwowierni uważają jednak, że chodzi tutaj o oryginalne drzewo assattha, pod którym Siddhattha Gotama przed 2500 laty przeżył swoje oświecenie. Można dowieść, że drzewo w ciągu wieków było wielokrotnie zastępowane, jednak ciągle przez pędy pradrzewa, tak że dzisiejszy egzemplarz jest w prostej linii spokrewniony ze słynnym drzewem Buddy.

Opieka cesarza Asoki i szczep na Cejlonie

Drzewo bodhi wziął pod szczególną opiekę buddyjski cesarz Asoka, który pokojowo rządził Indiami od 265 do 232 r. p.n.e. Nie tylko kazał wznieść wokół drzewa kamienny płot (nie zachował się) i oznaczyć święte miejsce kolumną zwieńczoną głową słonia (zaginęła), ale zatroszczył się też o to, aby nawrócony na buddyzm król Cejlonu, Devanampiyatissa, otrzymał szczep drzewa bodhi do posadzenia w swojej stolicy Anuradhapura (dzisiejsza Sri Lanka). Wyrosłe z tego szczepu drzewo dało z kolei pędy i nasiona, aby zastąpić indyjskiego praprzodka po zniszczeniu.

Indie | Liść drzewa Bodhi (by Jin Neoh na licencji FreeImages)

Zniszczenie pradrzewa: legenda i król Sasanka

Unicestwieniu pradrzewa bodhi w Bodh Gaya winna jest urodziwa druga żona Asoki, którą cesarz poślubił na cztery lata przed śmiercią. Ponieważ Jego Wysokość więcej uwagi poświęcał drzewu, niż swojej małżonce, ta z zazdrości ukłuła drzewo cierniem mandu. O cierniu mandu mówią w Indiach, że posiada on moc uśmiercenia życiowego centrum rośliny i powoduje jej uschnięcie. W każdym razie ta opowieść próbuje wyjaśnić śmierć drzewa pod koniec panowania króla Asoka.

Odpowiedzialnością za zniszczenie następcy drzewa bodhi obciąża się, ze względów religijnych, bengalskiego króla Sasanka. Sasanka, fanatyczny wyznawca Sziwy i wróg buddyzmu, zajął Bodh Gaya podczas wyprawy wojennej na początku VII w. n.e. Przepełniony nienawiścią, kazał ściąć święte drzewo i – aby dopełnić zniszczenia – wykopać i spalić jego korzenie.

Kolejne święte drzewo zasadził Purnavarman, ostatni potomek króla Asoki i dziedzic tronu Magadha.

Indie | Drzewo Oświecenia (India-5141 - THE Enlightenment Tree by Dennis Jarvis na licencji CC BY-SA 2.0)

Dzisiejsze drzewo w Bodh Gaya

Drzewo bodhi z Bodh Gaya zostało w 1876 roku wywrócone przez burzę. Czy tym razem było to jeszcze drzewo Purnavarmana, czy też jego następca, nie da się już ustalić.

Informacje o dzisiejszym pełnym życia i zieleni drzewie bodhi w Bodh Gaya są pełne sprzeczności. Niektórzy twierdzą, że wyhodowano je ze szczepu drzewa z Anuradhapura (z Cejlonu), inni uważają, że wyrosło ono z korzeni wywróconego przez wiatr przodka.

Jakby nie było: dzisiejsze drzewo bodhi jest w każdym razie wnukiem, a raczej pra-, albo praprawnukiem oryginalnego drzewa assattha, pod którym Samana Siddhattha Gotama w roku 528 przed Chrystusem stał się Buddą-Oświeconym.

Bodh Gaja leży z dala od klasycznego szlaku Delhi–Agra–Dżajpur, ale łatwo połączyć ją z wizytą w Waranasi. Inne miejsca na północy kraju opisujemy w artykule Indie Północne: 4 miejsca, które warto zobaczyć, a porę wyjazdu pomoże wybrać tekst kiedy jechać do Indii.

Najczęstsze pytania o drzewo bodhi

Czy w Bodh Gai rośnie oryginalne drzewo Buddy?

Nie. Drzewo było w ciągu wieków wielokrotnie zastępowane, a poprzednie wywróciła burza w 1876 roku. Dzisiejszy figowiec jest potomkiem oryginału, choć źródła różnią się co do tego, czy wyrósł z korzeni, czy ze szczepu z Anuradhapury na Cejlonie.

Gdzie leży Bodh Gaja?

W indyjskim stanie Bihar, ok. 15 km od miasta Gaja. Leży z dala od klasycznego szlaku Delhi–Agra–Dżajpur, ale łatwo połączyć ją z wizytą w Waranasi.

Co oznacza słowo „bodhi”?

W sanskrycie i pali oznacza „obudzenie”, częściej tłumaczone jako „oświecenie”. Drzewem bodhi nazywa się figowiec pagodowy (Ficus religiosa), pod którym według tradycji Budda doznał oświecenia.