Al-Dżamm: amfiteatr, ruiny rzymskie i mozaiki
Opublikowano:
Aktualizacja:
Al-Dżamm (الجم) to małe miasteczko w regionie Sahelu, w połowie drogi między Susą a Safakisem, znane z rzymskiego amfiteatru z III wieku – jednego z największych na świecie, mieszczącego według szacunków ok. 27–35 tys. widzów. Od 1979 r. zabytek jest wpisany na listę UNESCO, a jeden bilet obejmuje amfiteatr i muzeum mozaik.
Tunezja | Ruiny amfiteatru, widok z zewnątrz (The Roman Amphitheatre at el-Djem (I) by Institute for the Study of the Ancient World na licencji CC BY 2.0)
Al-Dżamm zostało wybudowane na ruinach rzymskiego miasta Thysdrus, które najlepiej prosperowało w II wieku, kiedy to eksportowało oliwę z oliwek. Miasto leży mniej więcej w połowie drogi między Susą a Safakisem.
Amfiteatr w Al-Dżamm: historia i wymiary
Głównym zabytkiem miasta jest amfiteatr, który dominuje w panoramie Al-Dżamm. Zachował się w stanie lepszym niż wiele podobnych budowli i jest jednym z najlepiej zachowanych rzymskich kamiennych obiektów na świecie.
Kto i kiedy zbudował amfiteatr?
Budowę rozpoczęto ok. 238 r. n.e. Tradycyjnie fundację przypisuje się Gordianowi, którego w 238 r. mieszkańcy Thysdrus poparli w buncie przeciw podatkom, ale część badaczy uważa, że amfiteatr ufundował jako cesarz Gordian III, aby ozdobić rodzinne miasto swojego dziadka. Według tunezyjskiego portalu dziedzictwa prace trwały do ok. 250 r.
Budowla ma kształt elipsy: osie mierzą ok. 148 × 122 m, obwód zewnętrzny wynosi 427 m, a wysokość – 36 m. Jest to jeden z największych amfiteatrów rzymskich – tunezyjskie źródła umieszczają go na trzecim lub czwartym miejscu za Koloseum, amfiteatrem w Kapui i amfiteatrem w Kartaginie. Szacunki pojemności różnią się: ok. 35 tys. widzów według Wikipedii, 27–30 tys. według tunezyjskiego portalu dziedzictwa.
Kamień do budowy sprowadzano z kamieniołomów w Sulectum, oddalonych o ok. 30 km od miasta, a wodę doprowadzał podziemny akwedukt z wzgórz leżących ok. 15 km dalej.
Jak zniszczono amfiteatr?
Po upadku Rzymu amfiteatr zamieniono w twierdzę: pod koniec VII wieku broniła się w nim przed Arabami berberyjska przywódczyni Al-Kahina. Pod koniec XVII wieku budowla zaczęła niszczeć: w 1695 r. Mohamed Bej al-Muradi kazał wybić wyłom w murze, by złamać opór zwolenników swojego brata, którzy schronili się w środku. Później kamienie z amfiteatru rozbierano na budowę domów, a ok. 1850 r. wyłom poszerzono do ok. 30 m.
Tunezja | Amfiteatr w Al-Dżamm – jeden z trzech-czterech największych amfiteatrów rzymskich (Tunisia-3272 - Amphitheater by Dennis Jarvis na licencji CC BY-SA 2.0)
UNESCO, kino i koncerty
Amfiteatr w roku 1979 został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Zwiedzając go, można wejść na górne partie trybun i obejrzeć panoramę miasta, najlepiej o zachodzie słońca.
Amfiteatr wykorzystywany bywa także współcześnie. Pojawił się m.in. w „Żywocie Briana” Monty Pythona; często kojarzony z „Gladiatorem”, ale ten film kręcono w Maroku, na Malcie i we Włoszech (więcej w tekście o filmach kręconych w Tunezji). Od 1985 r. latem, zwykle od lipca do sierpnia, odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Muzyki Symfonicznej, a koncerty odbywają się na oświetlonej arenie.
Dwa mniejsze amfiteatry
Oprócz dużego amfiteatru w mieście znajdują się jeszcze dwa mniejsze. Co ciekawe, wszystkie trzy nie miały charakteru militarnego, ponieważ, jak wiadomo z wielu źródeł historycznych, w Al-Dżamm nigdy nie było garnizonu. Wydaje się więc, że amfiteatry z Al-Dżamm służyły do pokazów rydwanów oraz walk gladiatorów ze zwierzętami.
Tunezja | Muzeum archeologiczne w Al-Dżamm (Tunisia El Djem mosaics by Verity Cridland na licencji CC BY 2.0)
Muzeum archeologiczne z mozaikami
Na obrzeżach miasta, zaledwie kilometr od amfiteatru, znajduje się muzeum archeologiczne, w którym obejrzeć można kolekcję mozaik z okolicznych rzymskich willi.
Niektóre eksponaty znajdują się na zewnątrz, a te cenniejsze – w budynku muzeum.
Zrekonstruowano tu m. in. tradycyjny dom rzymski nazwany „Afrykańską Willą”. W willi tej znajdują się dwie duże mozaiki. Jedna przedstawia boginię Afrykę otoczoną popiersiami przedstawiającymi cztery sezony, na drugiej przedstawiono Rzym i jego prowincje. Wiele z tutejszych mozaik zostało przekazanych do zbiorów Muzeum Bardo w stolicy Tunezji. Co roku w Al-Dżamm organizowany jest festiwal mozaik.
Uwaga na sprzedawców pamiątek
Sprzedawcy pamiątek z Al-Dżamm mają wśród turystów opinię natarczywych – wielu podróżnych uważa ich za najbardziej nachalnych w całej Tunezji. Jadąc tam, zachowaj spokój i stanowczo, ale uprzejmie odmawiaj; o zasadach targowania się piszemy w tekście o targowaniu się w Tunezji.
Jak dojechać i ile kosztuje wstęp
Al-Dżamm leży przy głównej linii kolejowej SNCFT Tunis–Safakis, więc łatwo dojechać tu pociągiem z Tunisu, Susy lub Safakisu; kursują też louage (zbiorowe taksówki) z sąsiednich miast. Wiele osób przyjeżdża na zorganizowaną wycieczkę z kurortów Sahelu. Rozkładu najlepiej szukać na stronie SNCFT tuż przed wyjazdem.
Bilet łączony do amfiteatru i muzeum archeologicznego kosztuje dla turystów zagranicznych 12 TND (stan na 2026). Amfiteatr jest otwarty zimą ok. 7:30–17:00, latem ok. 7:00–18:30, a w ramadanie ok. 8:00–17:00; muzeum otwiera się o 8:00. Najlepsze światło i najmniej ludzi są rano i późnym popołudniem.
Najczęstsze pytania
Czy amfiteatr w Al-Dżamm jest większy od Koloseum?
Nie. Amfiteatr w Al-Dżamm należy do największych rzymskich amfiteatrów – zwykle wymienia się go na trzecim lub czwartym miejscu po Koloseum w Rzymie i amfiteatrze w Kapui. Mieścił 27–35 tys. widzów (zależnie od źródła), ale zachował się w znacznie lepszym stanie niż wiele innych budowli tego typu.
Ile kosztuje bilet do amfiteatru w Al-Dżamm?
Bilet dla turystów zagranicznych kosztuje 12 TND (stan na 2026) i obejmuje także muzeum archeologiczne z mozaikami, położone ok. 1 km od amfiteatru.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie Al-Dżamm?
Na amfiteatr wystarczy ok. 1–1,5 godziny, a na muzeum z Afrykańską Willą kolejna godzina. Al-Dżamm łatwo zwiedzić w ramach jednodniowej wycieczki z Susy, Monastiru lub Safakisu.