Nurkowanie w meksykańskich cenotach

Cenoty to zalane wodą studnie krasowe, jaskinie i tunele w wapiennym podłożu półwyspu Jukatan, a nurkowanie w nich to jedna z głównych atrakcji meksykańskiej Riwiery Maya. Na samym Jukatanie jest ich od ok. 6 do nawet 10 tysięcy, a system Sac Actun koło Tulum, do którego należą m.in. Gran Cenote i Dos Ojos, ma ponad 380 km zmapowanych korytarzy. Część cenotów nadaje się do snorkelingu, w innych mogą nurkować tylko doświadczeni nurkowie jaskiniowi.

Meksyk | Cenoty to system zalanych wodą jeziorek, jaskiń oraz tuneli, znajdujących się na półwyspie Jukatan (Cenote in Cuzama by vokeron7 na licencji CC BY 2.0)

Co to są cenoty?

Jaskinie Jukatanu powstawały w epoce lodowcowej, gdy poziom morza był znacznie niższy niż dziś. Woda deszczowa rzeźbiła wtedy wapienne podłoże Jukatanu, tworząc suche korytarze i komory. Gdy lód stopniał (ostatnie zlodowacenie skończyło się ok. 11,7 tys. lat temu), poziom morza i wód gruntowych podniósł się, a woda zalała wcześniej wykształcone formy. Tam, gdzie strop jaskini się zapadł, powstały naturalne studnie, czyli cenoty. Pod tą nazwą rozumie się jednak cały system zalanych wodą jeziorek, jaskiń oraz tuneli na półwyspie.

Na Jukatanie jest, według różnych szacunków, od 6 do 10 tysięcy cenotów, a wiele z nich wciąż nie zostało zbadanych. Najdłuższy zbadany podwodny system, Sac Actun, ma według pomiarów z 2023 r. ponad 386 km długości (razem z połączonymi suchymi jaskiniami) i 228 wejść-cenotów.

Cenoty i Majowie

Cenoty zajmowały ważne miejsce w życiu Majów. Samo słowo „cenota” pochodzi od majańskiego tsʼonoʼot, czyli miejsca z dostępem do wody gruntowej. Cenoty były czymś niezdobytym i tajemniczym, dlatego wierzono, że stanowią wejście do świata podziemnego – Xibalbá.

Cenoty były także miejscem łączącym świat żywych i umarłych. Ponadto wierzono, że zamieszkuje je bóg wody, deszczu i burzy – Chaac. Dlatego też Majowie składali w cenotach ofiary ze złota, jadeitu oraz… ludzi. Po dziś dzień archeolodzy znajdują w nich szczątki ludzkie i przedmioty ofiarne.

Cenoty to nie tylko formy skalne, ale także zróżnicowana fauna. W cenotach możemy spotkać m.in. molinezje, sumy, niewielkie węgorze, żółwie słodkowodne, a także ślepe, pozbawione barwnika gatunki jaskiniowe. W niektórych cenotach bliżej wybrzeża zdarzają się niewielkie krokodyle – w regionie nie żyją aligatory.

Uprawnienia: cavern czy cave diving?

Zanim damy nura, sprawdźmy, jakie uprawnienia są potrzebne. W otwartych cenotach mogą pływać wszyscy, także osoby uprawiające snorkeling, a nurkowie rekreacyjni (z podstawowym kursem, np. OWD) mogą nurkować z przewodnikiem.

Na Jukatanie rozróżnia się dwa rodzaje nurkowań jaskiniowych:

• cavern – nurkowanie z przewodnikiem w niewielkiej grupie, w strefie, w której wciąż widać światło dzienne z wejścia;
• cave diving – nurkowanie techniczne w głębi jaskiń, do którego wymagane są uprawnienia nurka jaskiniowego (wiele osób zdobywa je właśnie na Jukatanie).

Wyraźne promienie światła w otwartych cenotach widać zwykle w środku dnia, gdy słońce stoi wysoko.

Meksyk | Nie sposób nie trafić (Cenote Ik Kil by Shinya Suzuki na licencji CC BY 2.0)

Które cenoty wybrać do nurkowania?

Poniżej krótki przegląd cenotów opisanych w tym artykule:

• Gran Cenote – otwarty, dobrze dostępny, z stalaktytami; dla początkujących i snorkelingu;
• Dos Ojos – dwa wejścia, nietoperze i żółwie; dostępny także dla snorkelingu;
• Angelita – głęboka studnia z warstwą siarkowodoru; tylko dla doświadczonych;
• Ponderosa (El Edén) – haloklina i bogate życie wodne;
• Kukulkán i Chac Mool – gra światła oraz korzenie drzew;
• Aktun Ha (Car Wash) – mało turystów, mętna woda przy powierzchni.

Gran Cenote

Gran Cenote, położony ok. 5 km na zachód od Tulum, to jeden z najbardziej znanych meksykańskich cenotów. Od niego zaczęto eksplorację systemu Sac Actun. Cenot jest często odwiedzany przez turystów, o czym decyduje przede wszystkim dobry dojazd z Tulum i Playa del Carmen. Znany jest z bogactwa form skalnych.

Duża liczba stalaktytów i stalagmitów oraz obszerne komory skalne robią wrażenie na nurkujących. Ze względu na formy skalne od nurków wymagana jest umiejętność utrzymania pływalności zerowej.

Przy wejściu rosną lilie wodne.

Angelita

Angelita to znajdująca się w środku dżungli studnia, licząca około 50 metrów średnicy i 60 metrów głębokości. Do cenoty dochodzi się przez dżunglę.

Na głębokości ok. 29 metrów występuje kilkumetrowa warstwa siarkowodoru, przypominająca podwodną chmurę, a pod nią zaczyna się woda słona. Ze środka tej „chmury” wystają gałęzie i pnie drzew, które wpadły do studni z dżungli.

W tej cenocie nurkują jedynie doświadczeni nurkowie. Ze względu na głębokość istnieje ryzyko wystąpienia narkozy azotowej. Występuje tu także wyraźna haloklina, czyli granica między wodą słodką i słoną.

Meksyk | Cenot (Cenote Ik Kil by Shinya Suzuki licencji CC BY 2.0)

Dos Ojos

Cenot ten zawdzięcza swoją nazwę (dwoje oczu) dwóm wejściom położonym obok siebie. System Dos Ojos, leżący między Tulum a Playa del Carmen, w 2018 r. okazał się połączony z Sac Actun. W środku występują stalaktyty i stalagmity, a nad wodą latają nietoperze. Pod wodą można spotkać żółwie. Cenot jest dostępny także dla osób uprawiających snorkeling.

Ponderosa (El Edén)

Cenot Ponderosa bywa nazywany także El Edén. Dno porasta zielona roślinność wodna. W cenocie żyją sumy, węgorze oraz żółwie. W jaskini występuje haloklina.

Kukulkán

Nie ma tu dużych stalaktytów i stalagmitów, jednak cenot Kukulkán jest znany przede wszystkim z gry światła u wejścia do jaskini.

Chac Mool

Podczas nurkowania w tym cenocie można podziwiać stalaktyty oraz stalagmity. Widać tu także korzenie drzew, które dostały się do jaskini przez szczeliny w wapiennym sklepieniu.

Meksyk | Nurek z latarkami i aparatem w cenocie wśród zanurzonych gałęzi (Diver Tomas Sladek Mexico cenotes by Michaela Yos Niki Loxa, Wikimedia Commons, na licencji CC BY 4.0)

Aktun Ha (Car Wash)

Ta dziwna nazwa cenoty (myjnia samochodowa) pochodzi od funkcji, jaką przez lata pełniło Aktun Ha. Zatrzymywali się tu kierowcy i myli swoje samochody, co spowodowało zmętnienie wody. Widoczność przy powierzchni wynosi około półtora metra, jednak po zanurzeniu się na 3 metry nagle się poprawia. Woda staje się przejrzysta, a my możemy podziwiać mieszkańców cenoty – żyje tu bowiem mnóstwo ryb słodkowodnych. Dno porastają zielone glony.

Zaletą nurkowania w Aktun Ha jest brak tłumów turystów i osób uprawiających snorkeling. Odstrasza ich mętna woda w górnej warstwie.

Jeśli planujesz także nurkowanie w morzu, zajrzyj do przewodnika Nurkowanie w Meksyku, który opisuje rafy wokół Cozumel. Większość wycieczek do cenotów wyrusza z hoteli w okolicach Tulum, Playa del Carmen i Cancún, a porę wyjazdu pomoże wybrać tekst Kiedy jechać do Meksyku?.

Najczęstsze pytania

Czy do nurkowania w cenotach potrzebne są uprawnienia?

Do snorkelingu w otwartych cenotach uprawnienia nie są potrzebne. Nurkowanie typu cavern z przewodnikiem wymaga zwykle podstawowego kursu nurkowego (np. OWD) i dobrej kontroli pływalności. Do cave diving w głębi jaskiń potrzebne są osobne uprawnienia nurka jaskiniowego.

Ile jest cenotów na Jukatanie?

Szacunki mówią o 6–10 tysiącach cenotów na półwyspie Jukatan. Wiele z nich jest połączonych podziemnymi korytarzami – sam system Sac Actun koło Tulum ma ponad 386 km zmapowanych jaskiń (pomiary z 2023 r.).

Które cenoty nadają się dla początkujących?

Dla początkujących i osób uprawiających snorkeling dobrym wyborem są Gran Cenote i Dos Ojos: mają jasne, otwarte strefy i dobrą przejrzystość wody. Angelita, z warstwą siarkowodoru na ok. 30 m, jest przeznaczona wyłącznie dla doświadczonych nurków.

Kiedy najlepiej widać promienie światła w cenotach?

Snopy światła wpadające przez otwory w sklepieniu są najlepiej widoczne w środku dnia, gdy słońce stoi wysoko, i przy bezchmurnym niebie. Rano i późnym popołudniem w wielu cenotach jest znacznie ciemniej.