Wielki Meczet w Kairuan: Sidi Uqba i UNESCO

Wielki Meczet w Kairuanie, zwany Meczetem Sidi Uqby, to najważniejsza i najstarsza świątynia Tunezji, założona ok. 670 r. Jego minaret uchodzi za najstarszy zachowany w świecie islamu, a Kairuan jest najświętszym miastem Tunezji i – według tradycji – czwartym (po Mekce, Medynie i Jerozolimie) w całym islamie. Meczet i całe miasto są na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO od 1988 r.; turyści mogą wejść na dziedziniec, ale nie do sali modlitw.

Tunezja | Widok na Wielki Meczet (_DSC9317 by Ed Kirby na licencji CC BY-SA 2.0)

Historia Wielkiego Meczetu

Wielki Meczet, albo Meczet Sidi Uqba, został zbudowany ok. 670 r. W tym roku arabski dowódca Uqba ibn Nafi, który dokonał podboju Afryki Północnej, założył w pustynnym miejscu miasto-obóz Kairuan. Nazwa pochodzi od arabskiego kairuwân, co oznacza „miejsce postoju karawan”. Po śmierci Uqba przybrał aureolę muzułmańskiego świętego. Jego imię na wieki upamiętnił Wielki Meczet miasta.

Miasto rozwinęło się po VIII wieku w centrum arabskiej kultury i stało się ostoją islamu w Afryce Północnej. Początkowo budynek meczetu nie był zbyt imponujący. Około 690 r. został zniszczony, w 703 r. odbudowano go, a w latach 724–728, za namiestnika Biszra ibn Safwana, rozbudowano – wtedy zaczęto też wznosić minaret. Obecny minaret pochodzi w większości z ok. 836 r. i jest najstarszym zachowanym minaretem świata islamu. Ponieważ Meczet Sidi Uqba był o wiele mniejszy od dzisiejszego, minaret znajdował się poza jego murami. W pierwszych wiekach islamu minarety zwykle wznoszono jako oddzielne budowle, chociaż w ścisłym związku z meczetami.

W 774 r. namiestnik Abbasydów Jazid ibn Hatim przebudował meczet, wprowadzając zmiany i nowe zdobienia.

Za panowania Aghlabidów, zwłaszcza po wielkiej przebudowie Zijadat Allaha I w 836 r. i pracach z lat 862–863, meczet osiągnął wielkość, którą ma do dzisiaj. Sala modlitewna stała się podobna do kamiennego lasu z 414 kolumnami. W latach 862–863 powstał też obecny mihrab (nisza w sali modlitw wskazująca kierunek Mekki) z marmurowymi, ażurowo rzeźbionymi płytami.

Tunezja | Wielki Meczet, albo Meczet Sidi Uqba, został zbudowany ok. 670 roku (The Great Mosque at Kairouan by Leonora (Ellie) Enking na licencji CC BY-SA 2.0)

Wygląd Wielkiego Meczetu

Mihrab Wielkiego Meczetu jest jednym z najwspanialszych pomników islamskiej sztuki monumentalno-dekoracyjnej. Nisza ma 2 m szerokości, 1,6 m głębokości i 4,5 m wysokości.

Ścianę wokół mihrabu zdobi 139 kwadratowych płytek ceramicznych z metalicznym połyskiem (tzw. lustre), każda o boku ok. 21 cm. Nie wiadomo na pewno, czy wykonano je w Bagdadzie, czy w Kairuanie, ręką rzemieślnika z Bagdadu.

Drugą znakomitą atrakcję Meczetu Sidi Uqba stanowi drewniany minbar (kazalnica) z czasów emira Abu Ibrahima (856–863) – najstarszy minbar zachowany w świecie islamu. Wykonano go z drewna tekowego sprowadzonego z Indii.

Tunezja | Wielki Meczet wpisany jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (Kairouan_20120803_1995 by James Sharp na licencji CC BY-SA 2.0)

Zespół mihrabu i minbaru wzbogacił się na początku XI w. o maksurę z drewna cedrowego (drewniana ściana albo krata wydzielająca w meczecie przestrzeń dla władcy).

Głuche mury meczetu, grube na 1,9 m, wzmocnione są różnej wielkości wypustami. Plan świątyni jest nieregularnym czworobokiem: boki wschodni i zachodni mają ok. 127,6 m i 125,2 m, a południowy i północny – 78 m i 72,7 m.

Wyraźna nieregularność masywnych ścian skrywa doskonale przemyślaną kompozycję sali modlitewnej. Całą jej przestrzeń regularnie wypełniają niewysokie kolumny. Wykonane z różnokolorowego marmuru, porfiru i granitu, zwieńczone pięknymi kapitelami z białego marmuru, pochodzą z ruin antycznych miast rzymskiej Afryki. Rzędy arkad dzielą salę modlitw (70,6 × 37,5 m) na siedemnaście naw, prowadzących do ściany z mihrabem.

Potężny, trzypiętrowy minaret o wysokości 31,5 m i podstawie 10,7 × 10,7 m zachował formę dawnej budowli obronnej. Łączy w sobie cechy bastionu, baszty obserwacyjnej i latarni morskiej – poprzedników minaretów w Afryce Północnej. Na dole są ułożone z ciosanego kamienia, potem z kamiennych płyt, a na górze – z cegły.

Zwiedzanie: godziny, bilety i strój

Turyści mogą wchodzić na dziedziniec meczetu; sala modlitewna dostępna jest tylko dla wyznawców islamu, ale przez otwarte drzwi można zajrzeć do środka. Dla niemuzułmanów meczet jest zwykle otwarty codziennie w godz. 8:00–14:00, ale godziny mogą się zmieniać w zależności od okresu (stan na 2026) – najlepiej przyjechać rano i sprawdzić je na miejscu.

Wstęp kosztuje 12 dinarów; ten sam bilet łączony obejmuje też inne zabytki miasta, m.in. baseny Aghlabidów (stan na 2026). Obowiązuje skromny strój zakrywający ramiona i kolana.

Kairuan leży ok. godziny drogi od Susy, więc meczet często łączy się w jednodniowej wycieczce z amfiteatrem w Al-Dżammie. Warto też zajrzeć do miejscowych warsztatów – miasto słynie z dywanów.

Tunezja | Wielki Meczet - dziedziniec (Kairouan_20120803_1978 by James Sharp na licencji CC BY-SA 2.0)

Najczęstsze pytania

Czy niemuzułmanie mogą zwiedzać Wielki Meczet w Kairuanie?

Tak, ale tylko dziedziniec. Sala modlitw jest zarezerwowana dla wiernych, choć przez otwarte drzwi można zobaczyć jej wnętrze z kolumnami. Meczet zwiedza się zwykle rano, w godzinach otwarcia dla turystów.

Ile kosztuje wstęp do Wielkiego Meczetu?

Bilet kosztuje 12 dinarów i jest to bilet łączony, który obejmuje także inne zabytki Kairuanu, m.in. baseny Aghlabidów (stan na 2026). Warto go zachować na cały dzień zwiedzania miasta.

Jak się ubrać na wizytę w meczecie?

Strój musi zakrywać ramiona i kolana – dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Najlepiej założyć długie spodnie lub spódnicę i koszulę z rękawami, a kobietom przyda się lekka chusta.