Aleksandria: miasto Aleksandra Wielkiego

Aleksandria to drugie co do wielkości miasto Egiptu (ok. 5,6 mln mieszkańców gubernatorstwa, stan na 2025 r.), położone nad Morzem Śródziemnym ok. 220 km na północny zachód od Kairu. Założył ją Aleksander Wielki w 331 r. p.n.e., a przez blisko tysiąc lat była stolicą kraju i jednym z największych ośrodków kultury starożytnego świata. Dziś przyciąga zabytkami z czasów Ptolemeuszy i Rzymian, nadmorską promenadą oraz nową Biblioteką Aleksandryjską.

Egipt | Aleksandria (Alexandria, Egypt by ASaber91 na licencji CC BY 2.0)

Aleksandria dziś: największy port i druga aglomeracja Egiptu

Aleksandria leży w północnej części Egiptu u wybrzeży Morza Śródziemnego. Gubernatorstwo Aleksandria liczy ok. 5,6 mln mieszkańców (dane CAPMAS, stan na 2025 r.), a miasto należy do największych aglomeracji Afryki.

Aleksandria jest także największym portem kraju. Spełnia jednocześnie funkcje ważnego ośrodka przemysłowego, naukowego, handlowego i kulturalnego Egiptu.

Nazwa miasta pochodzi oczywiście od słynnego Aleksandra Macedońskiego, zwanego także Wielkim – zgodnie z legendami i opisami historyków, uważany jest on za założyciela tej miejscowości.

Kiedy i jak założono Aleksandrię?

Znana jest nawet dokładna data powstania Aleksandrii, miało to mieć miejsce 7 kwietnia 331 r. p.n.e. Miasto powstało na podstawie projektu architekta znanego z przebudowy Efezu – Dejoncharesa.

Ludzie mieszkali tu jednak na długo przed Aleksandrem. Badania osadów z dawnego portu, opublikowane w 2006 r. przez zespół A. Vérona, wykazały zanieczyszczenie ołowiem już w czasach Starego Państwa (2686–2181 p.n.e.), a w porcie wschodnim znaleziono też skorupy naczyń z ok. 1000 r. p.n.e. Egipska nazwa tego miejsca brzmiała Rhakotis. Część badaczy uważa, że była to wcześniejsza osada, którą Aleksander Macedoński rozbudował i nazwał swoim imieniem; inni sądzą, że tak Egipcjanie nazywali po prostu plac budowy nowego miasta. Ruin dawnego Rhakotis dotąd nie odnaleziono.

Nie wiadomo, która wersja wydarzeń jest właściwa, niemniej jednak pewnym jest fakt, że władca macedoński miał ogromny wpływ na rozwój miasta, które stało się ważnym ośrodkiem kulturalnym i handlowym oraz posiadało bardzo silną pozycję na całym obszarze basenu Morza Śródziemnego.

Egipt | Bibliotheca Alexandrina, czyli nowy gmach Biblioteki Aleksandryjskiej (Bibliotheca Alexandrina by Effe Ietsanders na licencji CC BY-SA 2.0)

Aleksandria w starożytności: stolica Ptolemeuszy i Rzymian

W okresie starożytności, a później średniowiecza Aleksandria miała ogromny wpływ na rozwój kulturalny ludów Morza Śródziemnego. W czasie panowania Ptolemeusza miasto stało się stolicą Egiptu, a za czasów rządów rzymskich było siedzibą władz prowincji.

Pod koniec starożytności Aleksandria była jednym z największych ośrodków chrześcijaństwa w basenie Morza Śródziemnego.

Miasto pozostało stolicą Egiptu aż do 641 r., kiedy to państwo najechali Arabowie. Po powstaniu Fustatu i Kairu Aleksandria stopniowo podupadała, aż w końcu z dawnej starożytnej metropolii pozostała jedynie wioska rybacka.

Świetność przywrócono miastu dopiero w XIX w., za rządów Muhammada Alego.

Wygląd dawnej Aleksandrii

Aleksandria była stolicą państwa Ptolemeuszów i ośrodkiem życia kulturalnego.

U wejścia do portu powstał jeden z siedmiu cudów świata starożytnego – latarnia morska na wyspie Faros.

Nad brzegiem morza w starożytności znajdowały się kompleksy pałacowe, a także grobowiec Aleksandra.

W swoim najwcześniejszym okresie Aleksandria rozciągała się na mierzei dzielącej Morze Śródziemne od zasilanego przez odnogi Nilu jeziora Mareotis. Dzięki rzekom spływającym do Nilu w jego delcie, do aleksandryjskiego portu transportowane były towary produkowane na terenie całego Egiptu. Tą samą drogą była przewożona woda pitna dla mieszkańców miasta.

W starożytności Aleksandria rozciągała się na długość około 5,5 km, a wszystkie jej ulice przecinały się pod kątem prostym. Warto wspomnieć o „Drodze Kanopijskiej”, czyli głównej ulicy miasta, która przecinała całą Aleksandrię i biegła od Nekropolis na zachodzie aż po Bramę Kanopijską przed leżącym już za murami przedmieściem Eleusis.

Egipt | Aleksandria była stolicą Egiptu niemalże 1000 lat (Alexandria by Tinou Bao na licencji CC BY 2.0)

Biblioteka Aleksandryjska

Aleksandria była stolicą Egiptu niemalże 1000 lat, czyli do VII w., kiedy to cały kraj podbili muzułmanie. Według legendy spisanej kilka stuleci później na rozkaz kalifa Omara I miała wówczas spłonąć Biblioteka Aleksandryjska pełna bezcennych pism – historycy uważają jednak tę opowieść za niewiarygodną, a księgozbiór niszczał stopniowo przez wieki.

Biblioteka ta była niegdyś największą biblioteką świata i została prawdopodobnie założona w III wieku p.n.e. w okresie panowania króla Ptolemeusza II.

Wcześniej duża część ksiąg spłonęła w wyniku pożaru biblioteki, który wybuchł podczas inwazji Juliusza Cezara na port.

Niewiele osób zdaje sobie sprawę z faktu, iż to właśnie w Aleksandrii powstała grecka Septuaginta, czyli pierwsze tłumaczenie Starego Testamentu opracowane przez grupę żydowskich uczonych, będących mieszkańcami miasta.

Miasto filozofów, myślicieli i wynalazców

Aleksandria była domem wielkich filozofów, myślicieli, wynalazców i profesorów czasów starożytnych. Wpłynęła na cały świat w ogromnej mierze, nie stosując przy tym brutalnej siły, tak jak chociażby Rzym czy Kartagina, ale poprzez siłę ludzkiego umysłu.

Egipt | Słynna Biblioteka Aleksandryjska była największą biblioteką świata starożytnego (Bibliotheca Alexandrina by Joakim Jardenberg na licencji CC BY 2.0)

Co zobaczyć w Aleksandrii?

Aleksandria jest miejscem pełnym uroku, cudownym miastem, w którym aż chciałoby się zgubić. Przechadzając się jej uliczkami można poczuć powiew historii.

W Aleksandrii warto zobaczyć m. in.:

• Pałac Montaza (budowla na wzgórzu, wzniesiona w turecko-włoskim stylu),
• Pałac Ras el-Tin (najstarszy egipski pałac królewski nadal będący w użyciu, pochodzi z początku XIX wieku i ulokowany jest u wybrzeży Morza Śródziemnego),
• Starożytne, świetnie zachowane katakumby,
• Serapejon (ruiny świątyni Serapisa – głównego bóstwa dynastii Ptolemeuszy, gdzie mieściła się mniejsza biblioteka; stoi tam tzw. Kolumna Pompejusza),
• Cytadelę Kajtbeja (XV-wieczną twierdzę wzniesioną w miejscu latarni Faros),
• Muzeum Sztuki Grecko-Rzymskiej,
• Meczet Abu al-Abbas al-Mursi (największy meczet Aleksandrii o czterech imponujących kopułach i kremowej fasadzie),
• Nowoczesną Bibliotekę Aleksandryjską (Bibliotheca Alexandrina).

To tylko niektóre z wielu zabytków tego wspaniałego miasta. Na zachód od Aleksandrii ciągnie się Wybrzeże Północne Egiptu z plażami i kurortami, a ok. 100 km dalej leży El-Alamein, miejsce słynnych bitew II wojny światowej.

Jak dojechać z Kairu do Aleksandrii?

Najwygodniej pociągiem z dworca Ramzesa w Kairze do dworca Misr w centrum Aleksandrii. Szybsze składy pokonują trasę w ok. 2–2,5 godziny, wolniejsze – w ok. 3,5 godziny (stan na 2025 r.). Kursują też autobusy dalekobieżne. Więcej o połączeniach piszemy w artykule o transporcie w Egipcie.

Na zobaczenie najważniejszych zabytków wystarczy jeden pełny dzień, ale żeby spokojnie przejść się po promenadzie Corniche i odwiedzić muzea, warto zostać w mieście na noc.

Egipt | Dzisiejsza Aleksandria jest nowoczesną metropolią (Alexandria, Egypt by Ben Snooks na licencji CC BY-SA 2.0)

Najczęstsze pytania o Aleksandrię

Jak dostać się z Kairu do Aleksandrii?

Najprościej pociągiem z dworca Ramzesa w Kairze do dworca Misr w Aleksandrii. Szybsze pociągi jadą ok. 2–2,5 godziny, wolniejsze ok. 3,5 godziny (stan na 2025 r.). Alternatywą są autobusy dalekobieżne i samochód – odległość wynosi ok. 220 km.

Czy zachowała się latarnia Faros i dawna Biblioteka Aleksandryjska?

Nie. Latarnię zniszczyły trzęsienia ziemi, a w jej miejscu w XV w. stanęła Cytadela Kajtbeja. Starożytna biblioteka nie przetrwała; od 2002 r. działa nowoczesna Bibliotheca Alexandrina, którą można zwiedzać.

Ile czasu warto spędzić w Aleksandrii?

Na najważniejsze zabytki – katakumby, Serapejon, Cytadelę Kajtbeja i Bibliotheca Alexandrina – wystarczy jeden pełny dzień. Jeśli chcesz odwiedzić też muzea i pałac Montaza, zaplanuj nocleg i drugi dzień.