Kobiety w Tunezji: prawa, hidżab i edukacja

Tunezyjki mają jedne z najszerszych praw w świecie arabskim: Kodeks Statusu Osobowego z 1956 r. zakazał poligamii i jednostronnego oddalenia żony oraz wprowadził rozwody sądowe, a prawo wyborcze kobiety uzyskały w 1957 r. Konstytucja z 2014 r. zagwarantowała równość płci, a ustawa z 2017 r. zaostrzyła kary za przemoc wobec kobiet.

Choć zdecydowaną większość Tunezyjczyków stanowią muzułmanie, państwo przez dziesięciolecia prowadziło politykę „antyhidżabową”. Już za Habiba Burgiby zniechęcano do zasłaniania włosów, a okólnik nr 108 z 1981 r. zakazał noszenia hidżabu w urzędach państwowych, od 1985 r. także w szkołach i na uczelniach.

Tunezja | Na uczelniach wyższych aż 59,5% studentów stanowią kobiety (Beached Fishing Boats by Keith Roper na licencji CC BY 2.0)

Wokół hidżabu

Jednakże sama niechęć do hidżabu (حجاب) – kwadratowej chusty zakrywającej włosy, uszy i szyję kobiet – nie dawała Tunezyjkom praw równych mężczyznom. Sam ten zakaz powodował ograniczenie praw kobiet, które chciały z własnej woli nosić hidżab jako oznakę swej religijności, a bywało też, że były one zmuszane przez policję do podpisywania oświadczeń, że nigdy go nie założą. Po rewolucji z lat 2010–2011 zakaz przestał być egzekwowany i dziś na ulicach Tunezji widać zarówno kobiety w chustach, jak i bez nich.

W rewolucji 2010–2011 brały udział Tunezyjki, które wyszły protestować na ulicę, ubrane zarówno w krótkie spódniczki, jak i zakryte hidżabem.

Prawa i edukacja mieszkanek Tunezji

Kodeks Statusu Osobowego (1956) zniósł poligamię, a w 1957 r. Tunezyjki uzyskały prawo do głosowania. Od 1959 r. mają dostęp do antykoncepcji, a od 1973 r. mogą legalnie przerwać ciążę na własne życzenie. Kolejne zmiany przyniosły lata 90. (zniesienie obowiązku posłuszeństwa wobec męża) i 2017 r., gdy uchwalono ustawę o przemocy wobec kobiet: zniesiono przepis pozwalający sprawcy gwałtu uniknąć kary przez poślubienie ofiary i uznano gwałt małżeński za przestępstwo. W tym samym roku zniesiono zakaz zawierania przez muzułmanki małżeństw z niemuzułmanami. Projekt ustawy o równym dziedziczeniu z 2018 r. nie wszedł w życie.

Na uczelniach wyższych kobiety stanowią ok. 59,5% studentów, ale na rynku pracy wciąż są w mniejszości: w 2021 r. aktywnych zawodowo było ok. 25% kobiet. Z powodu rozdźwięku pomiędzy tym, czego się uczą, a tym, czego oczekuje rynek pracy, stosunkowo niewiele z nich pracuje w zawodach związanych z biznesem, ekonomią czy inżynierią.

Znacząco spadł odsetek analfabetyzmu: w 1956 r. czytać i pisać umiało ok. 4% kobiet, a w 2004 r. już ok. 69%. Wśród kobiet analfabetyzm pozostaje jednak wyższy niż wśród mężczyzn. Więcej o strukturze ludności przeczytasz w artykule Społeczeństwo Tunezji.

Tunezja | Hidżab pochodzi od słowa haja, czyli skromność (My Tunisian friend trying a new look by AIDA BEN HAMOUDA na licencji CC BY 2.0)

Kobiety w polityce

Po rewolucji do wyborów do Zgromadzenia Konstytucyjnego w 2011 r. wprowadzono zasadę parytetu na listach wyborczych. Islamistyczna Partia Odrodzenia, czyli Hizb an-Nahda (حركة النهضة), która wygrała te wybory, deklarowała wówczas poszanowanie Kodeksu Statusu Osobowego i prawa kobiet do wyboru stroju – od hidżabu po bikini. Jej przywódca Rached Ghannouchi obiecywał też wzmocnienie roli kobiet w polityce, choć organizacje feministyczne podchodziły do tych zapowiedzi nieufnie. W latach 2021–2023 premierem Tunezji była Najla Bouden, pierwsza kobieta na tym stanowisku w świecie arabskim.

Feministki Tunezji

Mimo wielu widocznych zmian czołowe tunezyjskie feministki, takie jak Munjiyah al-Sawaihi i Fawzia Zouari, obawiały się po rewolucji, że pomimo czynnego udziału kobiet w protestach władza ostatecznie o nich zapomni i stracą możliwość walki o swoje prawa.

Jeszcze czarniejszy scenariusz, który przepowiadały, zakładał utratę wszystkiego, co do tej pory udało się osiągnąć. Tunezyjki nie chciały podzielić losu Iranek. O tym, jak kraj świętuje prawa kobiet, piszemy w artykule o Dniu Kobiet w Tunezji.

Tunezja | Małe mieszkanki Tunezji (Tunisian girls by Ray_LAC na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania o kobiety w Tunezji

Czy w Tunezji obowiązuje nakaz noszenia hidżabu?

Nie. Przez dziesięciolecia państwo zniechęcało do hidżabu, a po rewolucji 2010–2011 zakaz przestał być egzekwowany. Na ulicach widać zarówno kobiety w chustach, jak i bez nich.

Od kiedy Tunezyjki mogą głosować?

Prawo wyborcze uzyskały w 1957 r., rok po wprowadzeniu Kodeksu Statusu Osobowego, który zniósł poligamię.

Czy kobiety w Tunezji pracują zawodowo?

Tylko częściowo: w 2021 r. aktywnych zawodowo było ok. 25% kobiet, choć stanowią ok. 59,5% studentów. W latach 2021–2023 premierem była Najla Bouden, pierwsza kobieta na tym stanowisku w świecie arabskim.