Literatura Tunezji: pisarze arabscy i francuscy

Literatura tunezyjska powstaje w dwóch językach: arabskim, w którym pisze się w tym kraju od VII wieku, i francuskim, który rozwinął się w XX wieku. Najbardziej znanym tunezyjskim poetą jest Abu al-Kasim asz-Szabbi (Abou el-Kacem el-Chebbi), autor wersów hymnu Tunezji, a po francusku tworzył m.in. Albert Memmi. W Polsce tunezyjscy autorzy wciąż są mało znani, choć część z nich przetłumaczono na angielski.

Tunezja | W Tunezji literatura tworzona jest w języku arabskim i francuskim (Books by Alexandre Duret-Lutz na licencji CC BY-SA 2.0)

Literatura w języku arabskim

Literatura pisana w języku arabskim ma dużo większe znaczenie kulturowe. Jej korzenie sięgają VII wieku i wiążą się z przybyciem w te rejony Arabów.

Ibn Chaldun i klasyka

Najsłynniejszym pisarzem związanym z Tunezją jest historyk i filozof Ibn Chaldun, który urodził się w Tunisie w 1332 r., a zmarł w Kairze w 1406 r. W 1375 r. napisał „Muqaddimę” („Wprowadzenie”), wstęp do wielkiej historii świata, w którym opisał m.in. zasady powstawania i upadku dynastii. Uważa się go za jednego z prekursorów socjologii i historiografii.

Poeci i prozaicy XX wieku

Wśród cenionych tunezyjskich pisarzy na szczególną uwagę zasługują: Ali Douagi, Béchir Khraief, Moncef Ghachem, Hassan Ben Othmen, Walid Soliman, Mahmoud Messaadi i uważany za narodowego poetę Abou el-Kacem el-Chebbi (Abu al-Kasim asz-Szabbi, 1909–1934).

Szabbi urodził się w Tozeur i zmarł w Tunisie w wieku 25 lat. Jego wiersz „Wola życia” z 1933 r. stał się hasłem protestów w 2011 r., a jego dwa ostatnie wersy zamykają hymn Tunezji („Humat al-Hima”), którego pierwotny tekst stworzył egipski poeta Mustafa Sadik ar-Rafii.

Ali Douagi i Béchir Khraief zapisali się w historii prozy i teatru: pierwszy napisał ponad 150 słuchowisk radiowych, ponad 500 wierszy i piosenek oraz kilkanaście sztuk teatralnych, drugi w latach 30. XX w. odnowił arabską powieść, wprowadzając do dialogów tunezyjski dialekt, co wywołało skandal. Mahmoud Messaadi (1911–2004) łączył w powieściach motywy islamskie i narodowe.

Współcześni autorzy

Habib Selmi, mimo iż tworzy w języku arabskim i urodził się w Tunezji, od lat mieszka we Francji. Z młodszego pokolenia rozgłos zdobył Shukri Mabkhout (ur. 1962 w Tunisie), profesor literatury i w latach 2011–2017 rektor uniwersytetu Manouba. W 2015 roku otrzymał Międzynarodową Nagrodę za Arabską Powieść (IPAF) za powieść „Włoch” („Al-Italyani”, wyd. 2014), opowieść o starciach lewicy z islamistami w Tunezji na przełomie lat 80. i 90. Książkę przetłumaczono na angielski i włoski.

Literatura w języku francuskim

Tunezyjska literatura w języku francuskim zaczęła powstawać dopiero w XX wieku. W twórczości pisarzy takich jak: Abdelwahab Meddeb, Bekri Tahar, Hele Beji i Aymen Fawzi Mellah, uwidoczniony jest przede wszystkim motyw wędrówki i wygnania.

Pisarzem o międzynarodowej sławie był Mustapha Tlili (1937–2017), który pisał po francusku. Jego powieść „La Montagne du lion” (1988), przez lata zakazana w Tunezji, ukazała się po angielsku w 1990 roku jako „Lion Mountain” w przekładzie Lindy Coverdale.

Tunezja | Literatura w języku francuskim zaczęła powstawać w XX wieku (Old Books by Erik (HASH) Hersman na licencji CC BY 2.0)

Jednym z najbardziej znanych pisarzy tworzących w języku francuskim jest Żyd tunezyjskiego pochodzenia - Albert Memmi. Pisarz ten (1920–2020) kształcił się w Paryżu, gdzie ostatecznie na stałe zamieszkał. Jego twórczość balansuje pomiędzy kulturą Wschodu i Zachodu. Urodził się w Tunisie, a po odzyskaniu przez Tunezję niepodległości w 1956 r. osiadł we Francji. Debiutował półautobiograficzną powieścią „La Statue de sel” (ang. „The Pillar of Salt”, 1953), a w 1957 r. wydał głośny esej o kolonializmie „Portrait du colonisé” („The Colonizer and the Colonized”). W późniejszych książkach pisał też o doświadczeniu Żydów w krajach muzułmańskich i o mechanizmach rasizmu.

Pisarzem tworzącym na obczyźnie jest Hédi Bouraoui (urodzony w Sfaksie). Kształcił się we Francji i Stanach Zjednoczonych, a potem osiadł w Kanadzie, gdzie przez lata wykładał literaturę na York University w Toronto. Pisze wiersze, nowele i eseje.

Najczęstsze pytania o literaturę Tunezji

W jakich językach pisze się w Tunezji?

Głównie po arabsku i po francusku. Literatura arabska ma korzenie w VII w., a francuskojęzyczna rozwinęła się w XX w., w czasach protektoratu i po odzyskaniu niepodległości.

Kto jest narodowym poetą Tunezji?

Abu al-Kasim asz-Szabbi (1909–1934), autor wiersza „Wola życia”. Jego dwa ostatnie wersy tworzą zakończenie hymnu narodowego.

Czy Ibn Chaldun był Tunezyjczykiem?

Urodził się w 1332 r. w Tunisie, ale zmarł w Kairze w 1406 r. Z Tunezją łączy go miejsce urodzenia, a jego „Muqaddima” należy do klasyki literatury arabskiej.