Historia Chin

Historia Chin obejmuje blisko cztery tysiąclecia państwowości: od legendarnej dynastii Xia i potwierdzonej dynastii Shang (ok. 1600–1046 p.n.e.), przez zjednoczenie kraju przez dynastię Qin w 221 r. p.n.e. i upadek cesarstwa w 1912 roku, po proklamowanie Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku.

Mówiąc o dziejach „Państwa Środka” (Zhōngguó), jak nazywają swój kraj mieszkańcy, trzeba brać pod uwagę cały obszar kulturowy i językowy, a nie tylko dzisiejszą ChRL, której historia jest drobnym epizodem tych dziejów.

Chiny | U zarania dziejów baśniowe legendy przeplatają się z faktami historycznymi (Stone Lions by faungg’s photos na licencji CC BY-ND 2.0)

W literaturze europejskiej Chiny wymieniane były pod różnymi nazwami: od łacińskiego Serica po Kataj czy Sina. Pierwszy polski encyklopedysta ks. Benedykt Chmielowski w swej encyklopedii „Nowe Ateny” wymienia szereg nazw: „Luzytańczykowie i Hiszpanii Chińskie państwo nazywają Chinam, Włosi Toskańcy Cinam, Niemcy Tchinam, Arabowie zowią Sin, Ptolemeusz Geograf Sin y Sericam, Saraceni Katay albo Kitay […]”.

Prahistoria Chin – homo erectus i neolit

Na terenie obecnych Chin znaleziono szczątki homo erectus co świadczy, że praprzodkowie człowieka osiedlali się tam już bardzo dawno. Znaleziono też osady ludzkie z okresu neolitu, czyli ok. 4 tys. lat p.n.e. i ten okres uznawany jest obecnie za początki cywilizacji chińskiej. Historiografia chińska w różny sposób przedstawia najdawniejsze dzieje tego kraju.

Historyczne i legendarne początki

Żyjący w latach ok. 163 – 85 p.n.e. Sīmǎ Qiān (Sima Qian) stworzył w latach 109 – 91 p.n.e. „Zapiski historyka” (Shiji), uważane za pierwsze poważne dzieło w historiografii chińskiej, obejmujące okres od czasów legendarnych aż do II w. p.n.e.

Według mitów przedstawionych w „Zapiskach…” na początku był Pangu, twórca rzeźbiący świat za pomocą dłuta. Pangu uważany jest za przodka wszystkich Chińczyków Han, stanowiących do dziś ok. 91% populacji Chin (spis z 2020 r.).

Po stworzeniu przez Pangu świata pojawiła się inna istota - Nüwa, lepiąca z gliny ludzi i ożywiająca ich, dając początek ludzkości. Następcami Nüwa miało być trzynastu braci, tzw. Mocarzy Niebios. Panowanie każdego trwało 18 tysięcy lat.

Później panowało Jedenastu Mocarzy Ziemi, z których każdy również panował 18 tysięcy lat.

Następcami Mocarzy Ziemi było Dziewięciu Mocarzy Ludzkich, którzy razem panowali 54 tysiące lat.

Pięciu Cesarzy – mityczni władcy Chin

Miejscem, w którym historia Chin przedstawiona w „Zapiskach historyka” znajduje potwierdzenie w późniejszych tekstach konfucjańskich, jest okres panowania Pięciu Cesarzy (Wǔ-Dì). Cesarze ci to: Żółty Cesarz (Huángdì), Zhuan Xu, Ku, Yao i Shun.

Według innych dzieł, jak na przykład „Pieśni Chu” (Chǔ Cí) autorstwa Qu Yuana, Pięciu Mitycznych Cesarzy to bogowie pięciu stron świata: Shaohao, Zhuanxu, Huángdì, Shennong oraz Fu Xi.

Dynastia Xia – pierwsza legendarna dynastia

Nieco inne imiona niż te wymienione w „Zapiskach historyka” przytacza literatura konfucjańska, precyzując przy tym okres ich panowania na lata 2852 – 2205 p.n.e. i uważając Huángdi za założyciela państwa chińskiego.

Następcy ostatniego z Pięciu Cesarzy, Yu Wielkiemu, przypisuje się ustanowienie legendarnej dynastii Xia. Tradycyjna chronologia podaje dla niej lata 2205–1766 p.n.e., współcześni historycy przyjmują orientacyjnie ok. 2070–1600 p.n.e., choć istnienie tej dynastii wciąż nie zostało jednoznacznie potwierdzone.

Chiny | Starożytny chiński wachlarz (by Debbie Schiel na licencji FreeImages)

Dynastia Shang – epoka brązu

Kolejną, już potwierdzoną historycznie dynastią była dynastia Shang, przypadająca według tradycyjnej chronologii na lata 1766–1122 p.n.e., a według współczesnych ustaleń na ok. 1600–1046 p.n.e., czyli na epokę brązu w Chinach.

Ponieważ każdy naród ma swój Złoty Wiek, przypadający najczęściej w czasach mitologicznych, taki okres wyznaczył też Sīmǎ Qiān, co potwierdzili też gloryfikujący ten okres uczeni konfucjańscy. Według nich chiński Złoty Wiek przypadał w czasach panowania ostatnich dwóch z Pięciu Cesarzy.

Dynastia Zhou – system lenny i rozbicie państwa

W czasach następnej dynastii Zhou (tradycyjnie 1122–256 p.n.e., według współczesnych ustaleń ok. 1046–256 p.n.e.) wykształcił się w Chinach system lenny, który doprowadził z czasem do dzielnicowego rozbicia państwa, pozwalający władcom z dynastii Zhou na zachowanie jedynie autorytetu religijnego.

Konfucjanizm i Epoka Walczących Królestw

Pod koniec okresu panowania dynastii Zhou, zwanym Epoką Walczących Królestw (ok. 475–221 p.n.e.), upowszechniła się w Chinach umiejętność produkcji żelaza.

Okres ten jest jednak ważny także z innego powodu: w tym czasie wyodrębnił się konfucjanizm, jeden z największych, obok buddyzmu i taoizmu, systemów religijnych i filozoficznych panujących w Chinach.

Jednym z podstawowych zbiorów zasad obowiązujących wyznawców tego systemu jest „Pięć powinności”, które regulują życie społeczne.

Znaczenie konfucjanizmu zauważane jest do chwili obecnej, jako coś w rodzaju zbioru „podstawowych wartości” mieszkańców Chin. Co ciekawsze, a może zabawniejsze, konfucjanizm przeniknął także do wyznawanej w Korei Północnej - ateistycznej z założenia - ideologii państwowej dżucze.

Dynastie cesarskie – od zjednoczenia Chin do ChRL

Epokę Walczących Królestw zakończył w 221 r. p.n.e. władca państwa Qin, który zjednoczył kraj i przyjął tytuł Pierwszego Cesarza (Qin Shi Huangdi). To on połączył wcześniejsze wały obronne w pierwszy Wielki Mur, a jego grobowiec koło Xi’anu strzeże słynna Terakotowa Armia. Kolejne dynastie rozbudowywały cesarstwo aż do 1912 roku, gdy abdykował ostatni cesarz z dynastii Qing. Pamiątki z czasów Ming i Qing – Zakazane Miasto, Świątynię Nieba czy Pałac Letni – można dziś oglądać w Pekinie.

Okres	Lata	Najważniejsze wydarzenia
Dynastia Qin	221–207 p.n.e.	zjednoczenie Chin, ujednolicenie pisma, miar i monet
Dynastia Han	202 p.n.e. – 220 n.e.	rozkwit Jedwabnego Szlaku, konfucjanizm doktryną państwową
Dynastia Sui	581–618	ponowne zjednoczenie kraju, budowa Wielkiego Kanału
Dynastia Tang	618–907	złoty wiek poezji i sztuki, rozkwit buddyzmu
Dynastia Song	960–1279	rozwój druku, handlu i miast
Dynastia Yuan	1271–1368	panowanie mongolskie, stolica w dzisiejszym Pekinie
Dynastia Ming	1368–1644	budowa Zakazanego Miasta, rozbudowa Wielkiego Muru
Dynastia Qing	1644–1912	ostatnia dynastia cesarska, rządy mandżurskie
Republika Chińska	1912–1949	upadek cesarstwa, wojna domowa i wojna z Japonią
Chińska Republika Ludowa	od 1949	proklamowana przez Mao Zedonga 1 października 1949 r.

Tło geograficzne tych wydarzeń, z doliną Huang-ho jako kolebką cywilizacji, opisujemy w artykule o geografii Chin.

Najczęstsze pytania o historię Chin

Kto zjednoczył Chiny?

Zjednoczenia dokonał w 221 r. p.n.e. władca państwa Qin, który przyjął tytuł Pierwszego Cesarza (Qin Shi Huangdi). Zakończył w ten sposób Epokę Walczących Królestw.

Kiedy upadło cesarstwo chińskie?

W 1912 roku, gdy abdykował ostatni cesarz z dynastii Qing. Po nim powstała Republika Chińska, istniejąca na kontynencie do 1949 roku.

Kiedy powstała Chińska Republika Ludowa?

Mao Zedong proklamował ją 1 października 1949 roku.