Kurdowie w Turcji

Kurdowie to największa mniejszość narodowa Turcji: według różnych szacunków stanowią 15–25% ludności kraju, czyli od ok. 13 do 20 mln osób. Są ludem indoeuropejskim, mówią językami z grupy irańskiej i zamieszkują przede wszystkim wschodnią i południowo-wschodnią Anatolię – turecką część Kurdystanu. Od 1984 r. ich dążenia polityczne łączyły się z konfliktem zbrojnym z PKK, który w 2025 r. wszedł w fazę rozwiązywania organizacji.

Turcja | Flaga Kurdystanu (Kurdish flag by William John Gauthier na licencji CC BY-SA 2.0)

Tereny Kurdystanu podzielone są między Turcję, Irak, Iran i Syrię. Mniejsze grupy Kurdów żyją także w pasie oddzielającym Armenię od Górnego Karabachu, w Afganistanie, Izraelu oraz w krajach europejskich, głównie w Niemczech, Szwecji, Francji.

W Turcji żyje najwięcej Kurdów. Ich liczbę trudno jest oszacować, bo spisy nie pytają o narodowość: pracownia KONDA podawała 13–14,2 mln (2013), CIA World Factbook ok. 14–15 mln, a Instytut Kurdyjski w Paryżu nawet 20 mln (2017). Zamieszkują głównie wschodnią i południowo-wschodnią Anatolię.

Pochodzenie Kurdów

Korzenie Kurdów sięgają starożytności. Ich przodkami mogą być Medowie, a za początek dziejów Kurdów wielu historyków uznaje zdobycie Niniwy przez Medów w 612 r. p.n.e.

Nazwa „Kurdowie” po raz pierwszy pojawiła się w XI w., kiedy to tereny przez nich zamieszkałe zostały podbite przez Seldżuków. Najsłynniejszym Kurdem w dziejach był Salah ad-Din (Saladyn) – zdobywca Jerozolimy.

Od XVI w. większość Kurdów zamieszkiwała tereny Imperium Osmańskiego.

Większość Kurdów wyznaje islam – sunnicki lub alewizm. Są wśród nich też wyznawcy jezydyzmu oraz chrześcijaństwa.

Walka o własne państwo

Pierwsze powstania kurdyjskie w Imperium Osmańskim miały miejsce w latach 1826-1885. W czasie rządów młodotureckich Kurdowie utworzyli Kurdyjski Komitet Narodowy (1908 r.).

Podczas I wojny światowej władze wykorzystały antagonizmy kurdyjsko-ormiańskie do walki z Ormianami.

Po I wojnie światowej Ententa podzieliła Turcję na strefy okupacyjne i zadeklarowała utworzenie niepodległego Kurdystanu. Odkrycie złóż ropy w północnym Iraku spowodowało jednak zaniechanie tego pomysłu i podział ziem Kurdystanu przez państwa Ententy. Tereny irackie dostały się Wielkiej Brytanii, syryjskie – Francji, a anatolijskie – Turcji.

W Turcji kemalistowskiej Kurdów uznano za część narodu tureckiego i nadano im miano „Turków górskich”. Zakazano posługiwania się językiem kurdyjskim oraz obchodzenia irańskiego święta nowego roku (21 marca), u Kurdów zwanego Newroz. Kurdowie odpowiedzieli serią powstań, a władze w rezultacie prowadziły politykę przesiedleń.

Turcja | Malowniczy, górzysty Kurdystan (by marcelorviana na licencji Pixabay)

W 1978 r. Abdullah Öcalan założył Partię Pracujących Kurdystanu (PKK) o ideologii rewolucyjno-socjalistyczno-narodowej. W 1984 r. partia rozpoczęła walkę z władzami tureckimi. W 1997 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych USA uznało ją za jedną z 30 głównych organizacji terrorystycznych na świecie. Według szacunków w całym konflikcie od 1984 r. zginęło ponad 40 tys. osób, w tym wielu cywilów.

W 1999 r. aresztowano Öcalana, a sąd turecki skazał go na karę śmierci. Wyrok ten zamieniono później na dożywocie. Po aresztowaniu lidera PKK znacznie osłabła.

Sytuacja obecna

Inaczej niż w Iraku, w Turcji Kurdowie nie uzyskali autonomii. W obliczu starań o członkostwo w UE władze tureckie złagodziły jednak politykę wobec tego narodu.

W 2001 r. zniesiono zakaz używania języka kurdyjskiego. W 2009 r. otwarto pierwsze na terenie Turcji radio i telewizję w języku kurdyjskim.

W życiu codziennym język kurdyjski jest dziś obecny w mediach i księgarniach wielu miast. Jednocześnie organizacje praw człowieka krytykują działania władz wobec kurdyjskiej polityki: od 2016 r. rząd odwołał i aresztował dziesiątki wybranych burmistrzów z partii prokurdyjskiej (HDP), a po wyborach samorządowych w 2019 r. usunął 45 z 65 burmistrzów tej partii, zastępując ich komisarzami mianowanymi przez państwo.

Proces pokojowy z PKK

W marcu 2013 r. PKK ogłosiła zawieszenie broni i rozpoczęła wycofywanie bojowników do Iraku, jednak w lipcu 2015 r. rozejm się załamał i walki wybuchły na nowo. Przełom nastąpił w lutym 2025 r., gdy więziony Abdullah Öcalan wezwał członków organizacji do złożenia broni. 1 marca 2025 r. PKK ogłosiła zawieszenie broni, a 12 maja 2025 r. poinformowała o decyzji kongresu o rozwiązaniu swojej struktury organizacyjnej. W sierpniu 2026 r. turecki parlament przyjął (468 głosami przeciw 88) ustawę o warunkowym złagodzeniu kar dla członków PKK: zawiesza ona część wyroków i odracza postępowania na 5 lub 10 lat, ale wejdzie w życie dopiero po potwierdzeniu przez władze pełnego rozbrojenia organizacji. Nie obejmuje skazanych za umyślne zabójstwa ani – jak Öcalana – skazanych na dożywocie przed 2005 r. (stan na 2026).

Więcej o składzie narodowościowym kraju przeczytasz w artykule Ludność Turcji, a o regionie, w którym mieszka większość Kurdów – w tekście Region Południowo-Wschodniej Anatolii.

Najczęstsze pytania

Ilu Kurdów mieszka w Turcji?

Dokładnej liczby nie ma, bo spisy nie pytają o narodowość. Szacunki wahają się od ok. 13–14 mln (KONDA, 2013) do 20 mln (Instytut Kurdyjski w Paryżu, 2017), czyli 15–25% ludności.

Czym była PKK?

Partią Pracujących Kurdystanu, założoną w 1978 r. przez Abdullaha Öcalana, która od 1984 r. prowadziła walkę zbrojną z władzami tureckimi. W 2025 r. ogłosiła zawieszenie broni i decyzję o rozwiązaniu struktur.

Czy w Turcji wolno mówić po kurdyjsku?

Tak. Zakaz używania języka kurdyjskiego zniesiono w 2001 r., a w 2009 r. ruszyło pierwsze radio i telewizja w tym języku.