Partie polityczne i wojsko w Turcji

Do 1945 r. Turcja była państwem jednopartyjnym, w którym jedyną legalną partią była kemalistowska CHP, a przez kolejne dekady wojsko kilkakrotnie odsuwało polityków od władzy. Armia przeprowadziła zamachy w latach 1960, 1971 i 1980, wymusiła dymisję rządu w 1997 r., a ostatnia próba puczu z 15 lipca 2016 r. zakończyła się porażką. Od 2002 r. rządzi AKP Recepa Tayyipa Erdoğana, a od 2018 r. Turcja ma system prezydencki.

Turcja | Turecki polityk i ekonomista Recep Tayyip Erdogan (po lewej) (Συνάντηση με τον πρωθυπουργό της Τουρκίας Recep Tayyip Erdogan by Αλέξης Τσίπρας Πρωθυπουργός της Ελλάδας na licencji CC BY-SA 2.0)

Przejście do systemu wielopartyjnego

W latach 1945-50 nastąpił istny wysyp nowych partii. Dużą rolę odegrała założona w 1946 r. Demokrat Parti. Partia ta prezentowała poglądy liberalne pod względem gospodarczym, a jednocześnie zapowiadała większą swobodę w kwestii religii. Wygrała wybory w 1950 r. Za jej kadencji Turcję przyjęto do NATO. Jej rządy, naznaczone korupcją, cenzurą i przejawami dławienia opozycji, skończyły się jednak zamachem wojskowym w 1960 r.

Zamachy wojskowe

Zamach z 1960 r. stworzył wzór dla przeprowadzania kolejnych zamachów: wojskowi przejmowali władzę i po ustabilizowaniu sytuacji oddawali ją w ręce polityków (zwykle CHP). Kolejne zamachy miały miejsce w 1971 r. i 1980 r. Zamach z 1980 r. był ostatnim, w którym wojsko przejęło władzę, a szef sztabu został głową państwa.

W 1997 r. miał miejsce tzw. „zamach postmodernistyczny” – nie doszło do prawdziwej interwencji wojskowej, ale na sugestię sztabu obalony został prawicowy rząd premiera Erbakana.

Tzw. „e-zamach” przeprowadzono w 2007 r., kiedy to sztab generalny nie chciał dopuścić do wyboru Erdoğana z AKP na prezydenta i zamieścił na swojej stronie internetowej sugestywny tekst mówiący o obronie świeckości republiki za wszelką cenę.

W nocy z 15 na 16 lipca 2016 r. część armii podjęła próbę zamachu stanu, która została stłumiona. Władze obwiniły o nią ruch Fethullaha Gülena, a po puczu przeprowadzono masowe czystki w wojsku, sądownictwie i administracji. Pozycja armii wobec rządu wyraźnie osłabła.

Najważniejsze partie polityczne

Najstarszą partią polityczną w Turcji jest Republikańska Partia Ludowa (CHP), założona w latach 20. Jest to partia kemalistowska, centrolewicowa, od lat główna siła opozycji. Jej sytuację opisujemy w części o współczesnej scenie politycznej.

Istotną rolę odgrywała długo partia Süleymana Demirela – Adalet Partisi (Partia Sprawiedliwości). Jej kontynuatorka, Doğru Yol Partisi (Partia Słusznej Drogi) to partia konserwatywna, centroprawicowa, która od lat nie odgrywa większej roli.

Konserwatywne partie islamskie znane są z tego, że po delegalizacji odradzają się pod innymi nazwami. Liderem kilku takich partii był Necmettin Erbakan, założyciel Partii Ładu Narodowego, Partii Ocalenia Narodowego czy Partii Dobrobytu. Działacze jego ugrupowań utworzyli również Partię Cnoty.

Centroprawicowa, umiarkowanie konserwatywna jest Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (Adalet ve Kalkınma Partisi), rządząca nieprzerwanie od 2002 r. Założył ją w 2001 r. Recep Tayyip Erdoğan. AKP promuje większą swobodę religijną i gospodarkę wolnorynkową; w pierwszych latach rządów wspierała też starania o członkostwo w UE, ale negocjacje akcesyjne od lat stoją w miejscu.

Istotną rolę w polityce Turcji odegrała założona w 1983 r. Partia Ojczyźniana (ANAP) Turguta Özala, wybitnego ekonomisty. Za jej rządów Turcja złożyła oficjalną aplikację o członkostwo w UE. W 2009 r. członkowie ANAP przeszli do Partii Demokratycznej (DP).

Turcja | Flagi tureckiej Partii Szczęścia (ang. Felicity Party, tur. Saadet Partisi) (turkey_political_flags by openDemocracy na licencji CC BY-SA 2.0)

Turecka scena polityczna dzisiaj

Po referendum konstytucyjnym z 2017 r. Turcja przeszła w 2018 r. na system prezydencki – urząd premiera zlikwidowano, a prezydent jest jednocześnie szefem rządu. Funkcję tę pełni Recep Tayyip Erdoğan, wybrany ponownie w 2023 r. (stan na 2026).

Liczbę partii w parlamencie (Wielkim Zgromadzeniu Narodowym) ogranicza próg wyborczy, który w 2022 r. obniżono z 10% do 7%. W wyborach parlamentarnych z 14 maja 2023 r. najwięcej głosów zdobyła AKP (35,56%), przed CHP (25,34%), nacjonalistyczną Partią Ruchu Narodowego (MHP; 10,05%), Dobrą Partią (İYİ; 9,68%) i prokurdyjską lewicą (8,90%). Większość w parlamencie zachował prorządowy Sojusz Ludowy AKP i MHP.

Na opozycji doszło w ostatnich latach do głębokiego kryzysu. W marcu 2025 r. zatrzymano burmistrza Stambułu Ekrema İmamoğlu, kandydata CHP na prezydenta. 21 maja 2026 r. ankarski sąd apelacyjny unieważnił zjazd CHP z listopada 2023 r., odsunął od kierownictwa Özgüra Özela i całe jego władze oraz przywrócił kierownictwo Kemala Kılıçdaroğlu. W lipcu 2026 r. Özel ogłosił, że wraz z posłami CHP zakłada nowe ugrupowanie – YENİ PARTİ (Nowa Partia) zostało zarejestrowane 24 lipca 2026 r., a Özel jest jego przewodniczącym (stan na wrzesień 2026).

Tło historyczne tych przemian przybliżają teksty Atatürk i kemalizm oraz Historia Turcji w pigułce, a sprawę mniejszości kurdyjskiej – artykuł Kurdowie w Turcji.

Najczęstsze pytania

Ile razy w Turcji były zamachy stanu?

Wojsko przejęło władzę w 1960, 1971 i 1980 r. W 1997 r. wymusiło dymisję rządu Erbakana, a próba puczu z 15 lipca 2016 r. zakończyła się porażką.

Od kiedy Turcja ma system prezydencki?

Od 2018 r., po referendum konstytucyjnym z 2017 r. Urząd premiera zlikwidowano, a prezydent jest jednocześnie szefem rządu.

Która partia rządzi w Turcji?

Od 2002 r. Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) Recepa Tayyipa Erdoğana. W wyborach z 14 maja 2023 r. zdobyła 35,56% głosów (stan na 2026).