Historia Turcji w pigułce

Dzieje Turcji to droga od koczowniczych ludów znad Ałtaju, przez państwo Seldżuków, które w 1071 r. wkroczyło do Anatolii, i ponad 600 lat panowania dynastii osmańskiej, aż po republikę ogłoszoną przez Mustafę Kemala Atatürka 29 października 1923 r. Najważniejsze momenty tej historii to zdobycie Konstantynopola w 1453 r., złoty wiek za Sulejmana Wspaniałego w XVI w. i rozpad imperium po I wojnie światowej.

Zanim Turcy przybyli do Anatolii, mieszkały tam i rządziły nią Hetyci, Frygowie, Grecy, Rzymianie i Bizantyjczycy – o dawnych kulturach regionu piszemy w artykule Cywilizacje Azji Mniejszej.

Kolebką ludów tureckich są okolice gór Ałtaj w Azji Środkowej. Na przestrzeni dziejów niektóre spośród tych ludów, w tym słynni Hunowie, ruszyły na zachód. Innym udało się stworzyć w Azji organizmy państwowe, zwane kaganatami.

Turcja | Sułtanat zniesiono w Turcji w 1922 r., a w 1923 r. ogłoszono ją republiką (Turkish flag by Quinn Dombrowski na licencji CC BY-SA 2.0)

Od Oguzów do upadku Seldżuków (do początku XIV w.)

Lud Oguzów to dalecy przodkowie dzisiejszych Turków. Osiedlili się na terenach dzisiejszego Uzbekistanu i tam przyjęli islam.

Pochodzący od nich Seldżukowie objęli wkrótce władzę w kalifacie arabskim, a w 1071 r. wkroczyli po raz pierwszy do Anatolii, pokonując Bizancjum. Zajęli także Ziemię Świętą, co stało się pretekstem do ogłoszenia w Europie pierwszej krucjaty.

Państwo Seldżuków osłabło po najeździe mongolskim w XIII w., a upadło na początku XIV w., kiedy to plemię Karaman zajęło jego stolicę, Konyę. Wówczas jednak rodziła się już potęga Osmanów.

Osman i narodziny państwa osmańskiego (ok. 1300 r.)

Protoplastą sułtanów, którzy rządzili Turcją przez ponad 600 lat, był Osman, syn lokalnego wojownika. Osman zbuntował się przeciwko Seldżukom i ok. 1300 r. utworzył własne państwo. Jeszcze za życia Osmana jego syn Orhan zdobył Bursę (pierwszą stolicę Imperium Osmańskiego), a wkrótce potem także pierwszą fortecę w Europie.

Za rządów Murada I państwo powiększyło się o Trację i Serbię. Politykę podbojów kontynuował jego syn, Bajazyt I, który zdobył Bułgarię i część wschodniej Anatolii, a następnie przygotowywał się do oblężenia Konstantynopola.

Plany te pokrzyżował mu jednak w 1402 r. Tamerlan, który rozbił wojska tureckie i wziął sułtana do niewoli. Po tym ciosie państwo osmańskie potrzebowało kilkunastu lat na odrodzenie.

Odbudowa po klęsce z 1402 r. i zdobycie Konstantynopola

Odbudowę państwa rozpoczął Mehmet I, a kontynuował ją jego syn, Murat. To on pokonał pod Warną Władysława Jagiellończyka i jego węgierską armię oraz odzyskał posiadłości na Bałkanach. W historii najgłośniej zapisał się jednak jego syn, Mehmet II, zdobywca Konstantynopola.

Turcja była imperium wielokulturowym. Z otwartymi ramionami przyjęła Żydów wygnanych z Europy Zachodniej. W Stambule i zachodniej Anatolii żyli m.in. liczni Grecy. Z czasem duże wpływy na dworze zyskali członkowie rodów bałkańskich, spośród których najzdolniejsi zostali wezyrami.

Turcja | Hagia Sofia w Stambule – wielka kopuła świątyni i jeden z minaretów (Hagia Sophia, Istanbul by David Spender na licencji CC BY 2.0)

Złoty wiek imperium za Sulejmana Wspaniałego (XVI w.)

Wiek XVI to okres rozrostu państwa. Turcy zdobywają Egipt i Palestynę, kontrolują Algier i Tunis, roztaczają opiekę nad Mekką i Medyną.

Jest to też czas rozkwitu kultury. Działa Sinan, twórca takich pereł architektury, jak meczet Selima w Edirne czy meczet Sulejmana w Stambule.

Sam Sulejman, wielki zdobywca i mecenas kultury, zapisał się w historii tureckiej jako Prawodawca, w europejskiej jako Sulejman Wspaniały, a w polskiej – jako małżonek Roksolany, porwanej przez Tatarów w Lehistanie.

Schyłek Imperium Osmańskiego (od końca XVI w.)

Od końca XVI wieku państwo tureckie przeżywa trudności. Ostatni wielki wysiłek to oblężenie Wiednia w 1683 r., zakończone Odsieczą i klęską wojsk wezyra Kara Mustafy.

Po Sulejmanie Wspaniałym rządy w państwie często sprawują raczej wielcy wezyrowie i sułtanki-matki niż sami władcy. Wybuchają bunty janczarów, a kraje Europy Zachodniej coraz częściej traktują Stambuł jak własne podwórko.

Polacy wspominają XIX-wieczną Turcję jako kraj, który udzielił schronienia emigrantom popowstaniowym. Niektórzy wiązali z nią plany niepodległościowe, powtarzając sobie, iż państwo osmańskie nie uznało rozbiorów i wciąż czeka na posła z Lehistanu.

Turcja osmańska, która tak bała się podzielić los Polski, sama stała się ofiarą rozbioru po I wojnie światowej. Swój obecny kształt zawdzięcza zwycięskiej wojnie o niepodległość, z której po obaleniu sułtanatu i przeniesieniu stolicy do Ankary wyszła już jako republika.

Republika Turcji od 1923 r. – reformy Atatürka i XX wiek

Republikę Turcji proklamowano 29 października 1923 r., a jej pierwszym prezydentem został Mustafa Kemal, później nazwany Atatürkiem („Ojcem Turków”). W kolejnych latach przeprowadził on głębokie reformy: w 1924 r. zniesiono kalifat, w 1928 r. wprowadzono alfabet łaciński w miejsce arabskiego, a w 1934 r. kobiety uzyskały pełne prawa wyborcze. Więcej o tych zmianach piszemy w artykule Atatürk i kemalizm.

Po śmierci Atatürka w 1938 r. Turcja zachowała neutralność niemal do końca II wojny światowej, a w 1952 r. wstąpiła do NATO. W 1950 r. w wyborach po raz pierwszy wygrała partia opozycyjna. Drugą połowę XX w. naznaczyły przewroty wojskowe w latach 1960, 1971 i 1980 (opisujemy je w artykule Partie polityczne i wojsko w Turcji). W lipcu 2016 r. nie powiodła się kolejna próba zamachu stanu, a w referendum z 16 kwietnia 2017 r. Turcy zdecydowali o przejściu na system prezydencki.

Turcja | Wizerunki pierwszego prezydenta Turcji – Mustafy Kemala Atatürka – spotkać można praktycznie wszędzie (nawet w świecie mody) (Atatürk and Turkish flag by Quinn Dombrowski na licencji CC BY-SA 2.0)

Najczęstsze pytania

Kiedy powstała Republika Turcji?

Republikę proklamowano 29 października 1923 r., a jej pierwszym prezydentem został Mustafa Kemal Atatürk. Sułtanat obalono rok wcześniej, 1 listopada 1922 r.

Kiedy Turcy zdobyli Konstantynopol?

W 1453 r., pod wodzą sułtana Mehmeda II. Miasto, dziś Stambuł, stało się wówczas stolicą Imperium Osmańskiego.

Od kiedy Turcja jest w NATO?

Od 1952 r. W drugiej połowie XX w. kraj przeżył trzy przewroty wojskowe: w 1960, 1971 i 1980 r.