Cywilizacje Azji Mniejszej

Anatolia, czyli Azja Mniejsza, to jedna z kolebek cywilizacji: ludzie zamieszkiwali te tereny już w epoce paleolitu, a później swoje państwa tworzyli tu m.in. Hetyci, Frygowie, Lidyjczycy, Grecy, Rzymianie i Bizantyjczycy. Niemal 12 000 lat liczy sobie Göbekli Tepe koło Urfy – kompleks monumentalnych kamiennych budowli z ok. 9500–8000 r. p.n.e., od 2018 r. na liście UNESCO – a ok. 10 000 lat – pobliska osada Nevalı Çori.

Turcja | Góra Nemrut w świetle zachodzącego słońca (Mt Nemrut at Sunset - West by sk na licencji CC BY-ND 2.0)

Do największych osad prehistorycznych należy odkryta w pobliżu Konyi – Catal Hoyuk (Çatal Höyük), istniejąca od ok. 7500 do 5600 r. p.n.e., a najbardziej rozkwitła ok. 7000 r. p.n.e. (wpis na listę UNESCO w 2012 r.). Dawniej szacowano, że mieszkało tam 5–7 tys. osób, ale nowsze badania mówią o 600–800 mieszkańcach w typowym roku. Domy z cegły mułowej stały bardzo blisko siebie, bez ulic między nimi, a wchodziło się do nich przez otwory w dachu. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, hodowlą i polowaniem.

Hetyci i inni

Hatti (Hatyci lub Protohetyci) to najdawniejszy znany nam lud zamieszkujący Anatolię. Ta osiadła kultura zajmowała tereny w Azji Mniejszej między III a II tysiącleciem p.n.e. Później została wchłonięta przez Hetytów.

Inną starą, słabo poznaną cywilizacją anatolijską byli Huryci – lud mówiący językiem huryckim, osiadły w Anatolii i północnej Syrii od końca III tysiąclecia p.n.e., który stworzył państwo Mitanni. Hetyci pod wodzą Suppiluliumy I rozbili je ok. 1345 r. p.n.e. w tzw. Wielkiej Wojnie Syryjskiej, a do końca XIII w. p.n.e. Mitanni znalazło się pod władzą Asyrii.

Hetyci pojawili się w Anatolii ok. 2000 r. p.n.e. Ich państwo ze stolicą w Hattusa istniało ok. 1650–1180 r. p.n.e. i w XIV w. p.n.e. za Suppiluliumy I objęło większość Anatolii oraz część północnej Syrii. Upadło ok. 1180 r. p.n.e. w wyniku najazdów Ludów Morza, Frygów i Kaskijczyków, wyczerpania wojskowego i suszy z lat 1198–1196 p.n.e.

Turcja | Efez (Celsus Library in Efes/Ephesus by sk na licencji CC BY-ND 2.0)

Hetyci zostawili po sobie więcej niż poprzedzające ich ludy. Odnaleziono ruiny miasta Hattusa (w Boğazköy), a także liczne płaskorzeźby, tabliczki z pismem klinowym, metalowe przedmioty.

Królestwo Hetytów utrzymywało żywe kontakty z Egiptem. Ok. 1259 r. p.n.e. Hetyci i faraon Ramzes II zawarli traktat pokojowy, który jest uważany za najstarszy znany zachowany traktat tego rodzaju.

Na ziemiach Anatolii pozostawiły swe ślady również inne cywilizacje: państwo akadyjskie na południu, Asyryjczycy w Kapadocji, a ponadto m.in. Luwijczycy, Palajczycy, Frygowie, Lidyjczycy. Nad Morzem Egejskim kwitła Troja. Do Azji Mniejszej wkroczyli w końcu również Persowie.

Turcja (Nemrut Dağı) | Głowa posągu lwa – świętego zwierzęcia Królestwa Kommageny (Aslan (Lion) by Klearchos Kapoutsis na licencji CC BY 2.0)

Grecy w Anatolii

Starożytni Grecy już u schyłku XI w. p.n.e. zakładali swe kolonie w zachodniej Anatolii. Do starogreckich miast tego regionu należały m.in. Smyrna (Izmir), Efez, Kolofon, Milet. Właśnie tam rodziła się grecka matematyka oraz filozofia przedsokratejska.

Wpływy greckie rozprzestrzeniły się na niemal całą Anatolię wraz z podbojami Aleksandra Wielkiego i utworzeniem po jego śmierci państw hellenistycznych. Największą część półwyspu miało w swych granicach Imperium Seleucydów. W południowej Anatolii posiadłości miał Ptolemeusz, a na zachodzie – Lizymach. Królestwem, które wyzwoliło się spod panowania następców Aleksandra był Pont.

Po śmierci Lizymacha władzę w zachodniej Anatolii przejęła dynastia Attalidów, która założyła królestwo Pergamonu. Dziś możemy podziwiać ruiny miasta Pergamon, chociaż najsłynniejszy z tamtejszych zabytków – Ołtarz Pergamoński – znajduje się w muzeum w Berlinie.

Turcja | Pergamon (Pergamon (Plus Poppy) by LASZLO ILYES LASZLO ILYES na licencji CC BY 2.0)

Rzymianie w Azji Mniejszej

Po rozszerzeniu swych wpływów na Anatolię, Rzymianie nadali jej ogólną nazwę Asia. Z czasem jednak podzielili tę wielką prowincję na mniejsze: Bitynię, Cylicję, Galację, Kapadocję, Licję i Pont.

Niektóre krainy uznały zwierzchność Rzymu jeszcze za czasów republiki. W 133 r. p.n.e. ostatni władca Pergamonu przekazał swe państwo Rzymianom. Inne pozostawały dłużej niezależne, np. Kommagena, którą Rzym włączył do prowincji Syria w 17 r. n.e., przywrócił jej niezależność w 38 r., a ostatecznie zajął w 72 r. n.e. Słynny władca Kommageny, Antioch I, pozostawił po sobie monumentalne posągi na górze Nemrut (2134 m n.p.m.). Sanktuarium-grobowiec zbudował ok. 62 r. p.n.e.; na szczycie stoi kurhan o wysokości 49 m, a figury władcy, lwów, orłów i bóstw mają 8–9 m wysokości. Od 1987 r. Nemrut Dağı figuruje na liście UNESCO.

Anatolia była ważnym ośrodkiem wczesnego chrześcijaństwa. To tam odbywały się pierwsze sobory. W Kapadocji znaleźli schronienie prześladowani chrześcijanie. Tars, z którego pochodził św. Paweł, to również miasto w Azji Mniejszej.

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Anatolia przypadła Bizancjum. Później ziemie te najeżdżali Persowie, Arabowie, a w końcu Turcy.

Turcja | Głowy posągów w sanktuarium Antiocha I na szczycie góry Nemrut (Nemrut Dag) (West Terrace by Klearchos Kapoutsis na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania

Jak stary jest Göbekli Tepe?

Kompleks monumentalnych kamiennych budowli koło Urfy pochodzi z ok. 9500–8000 r. p.n.e., czyli ma niemal 12 000 lat. Od 2018 r. jest na liście UNESCO.

Kim byli Hetyci i gdzie leżała ich stolica?

Hetyci pojawili się w Anatolii ok. 2000 r. p.n.e., a ich państwo istniało ok. 1650–1180 r. p.n.e. Stolicą była Hattusa, której ruiny odkryto w Boğazköy.

Co zobaczyć na górze Nemrut?

Sanktuarium-grobowiec króla Kommageny Antiocha I z ok. 62 r. p.n.e., z posągami władcy, lwów, orłów i bóstw o wysokości 8–9 m. Od 1987 r. Nemrut Dağı jest na liście UNESCO.