Region Południowo-Wschodniej Anatolii

Region Południowo-Wschodniej Anatolii to najmniejszy region Turcji (ok. 59 tys. km², w 2021 r. ok. 8,6 mln mieszkańców), położony nad górnym Eufratem i Tygrysem, przy granicy z Syrią i Irakiem. Leżą tu jedne z najstarszych śladów cywilizacji na świecie – neolityczne sanktuarium Göbekli Tepe koło Şanlıurfy – a także kamienne posągi na górze Nemrut, kamienne miasto Mardin i Gaziantep, kulinarna stolica kraju.

W skład regionu wchodzi 9 prowincji: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa oraz Şırnak. Występuje tu klimat kontynentalny półpustynny z gorącym i suchym latem oraz z często śnieżną zimą.

Turcja | Południowo-Wschodnia Anatolia (Nemrut by Chuck Grimmett na licencji CC0 1.0)

Zabytki regionu – Göbekli Tepe, Nemrut, Mardin i Gaziantep

Południowo-Wschodnia Anatolia to region o bogatej historii i ogromnym dziedzictwie kulturowym. Najdawniejsze, prehistoryczne osady możemy zobaczyć m.in. w okolicach Şanlıurfy oraz w Çayönü (prowincja Diyarbakır).

Najcenniejszym z nich jest Göbekli Tepe, położone niedaleko wsi Örencik w prowincji Şanlıurfa. Monumentalne kamienne kręgi z rzeźbionymi filarami powstały ok. 9500–8000 r. p.n.e., czyli tysiące lat przed Stonehenge i piramidami. W 2018 r. stanowisko wpisano na listę UNESCO. Tło historyczne – od Göbekli Tepe po Hetytów i Kommagenę – opisujemy w artykule Cywilizacje Azji Mniejszej. W okolicy odkopywane są kolejne podobne miejsca, m.in. Karahan Tepe.

Do skarbów regionu należało średniowieczne miasto Hasankeyf w prowincji Batman, z tysiącami jaskiń w skalnych klifach nad Tygrysem. W 2020 r. stare miasto zostało całkowicie zalane przez zbiornik zapory Ilısu. Kilka zabytków, m.in. mauzoleum Zeynela Beja, przeniesiono do Parku Kulturowego Hasankeyf przy nowym osiedlu Yeni Hasankeyf.

Równie ciekawym, skalnym dziełem architektonicznym są budynki wbudowane w skalne zbocza w mieście Mardin. To imponujące dzieło ludzkich rąk rozciąga się na długości 1 km.

Najsłynniejszymi skarbami archeologicznymi regionu są kamienne posągi oraz grobowiec Antiocha I na górze Nemrut w prowincji Adıyaman – szczyt chroni park narodowy, o którym piszemy w artykule o parkach narodowych Turcji.

Niedaleko, w Eskikale, można podziwiać natomiast płaskorzeźbę przedstawiającą Heraklesa oraz króla Kommageny, Mitradatesa.

Gaziantep przyciąga wzrok okazałą fortecą o rzymsko-bizantyjskim rodowodzie, wielokrotnie przebudowywaną w kolejnych wiekach. Zamek został poważnie uszkodzony w trzęsieniu ziemi 6 lutego 2023 r., które dotknęło też Adıyaman i Şanlıurfę. Zwiedzając miasto, warto zajrzeć do muzeów archeologicznych, słynących z rzymskich mozaik.

Turcja | Hasankeyf (Hasankeyf Castle by Omer Unlu na licencji CC BY 2.0)

Miejsca kultu – Diyarbakır, Silvan i klasztory Mardin

Wizytówką Diyarbakıru jest imponujący mur z bazaltu, opasujący starą część miasta, ale uwagę zwraca też Wielki Meczet (Ulu Camii) – jeden z najstarszych meczetów w Anatolii. Długą historię ma też Kościół Maryi Dziewicy z III w. n.e., w którym do dziś odprawiane są nabożeństwa.

77 km na wschód od Diyarbakıru, w Silvan, znajduje się inny Wielki Meczet. Ten dwunastowieczny budynek zachwyca przede wszystkim dekoracyjnym, rzeźbionym w kamieniu portalem.

Piękne, zabytkowe meczety znajdziemy też w Urfie.

Najstarszymi na świecie klasztorami Asyryjczyków może pochwalić się Mardin. Klasztor św. Gabriela został założony w 397 r. n.e., natomiast Klasztor Szafranowy powstał w 493 r. Klasztor Szafranowy ma 365 pokoi modlitewnych – jeden na każdy dzień w roku.

Turcja | Dawna panorama Hasankeyf nad Tygrysem, sprzed zalania miasta (Hasankeyf by Verity Cridland na licencji CC BY 2.0)

Kuchnia regionu – specjalności Gaziantep, Urfy i Diyarbakıru

Region ten był domem wielu ludów. Rezultatem mieszania się różnych wpływów jest m.in. bogata kuchnia.

Z Urfy wywodzi się np. znany w całej Turcji urfa kebabı. Specjalnością jest tu również pikantne, przyrządzane na bazie surowego mięsa i warzyw çiğ köfte.

Gaziantep to miasto słynące z najlepszych pistacji, wybornej baklawy, klopsików z soczewicy oraz dania içli köfte (arab. kibbeh) z mięsa w cieście z bulguru lub ryżu. Diyarbakır jest znany ze swych dań z jagnięciny. Tuż za granicą regionu, w sąsiednim Kahramanmaraş (Region Śródziemnomorski), warto spróbować słynnych, ciągnących się lodów dondurma. Więcej o daniach z tych stron piszemy w artykule o kuchni tureckiej.

Turcja | Głowy i posągi bogów na wschodnim tarasie Nemrut Dağı (The Eastern Terrace with thrones and heads, Nemrut Dagi, Turkey (40784386501) by Carole Raddato, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 2.0)

Ludność regionu – Kurdowie, Arabowie, Asyryjczycy i Jezydzi

Południowo-Wschodnia Anatolia była zawsze zlepkiem narodowości i religii. Tworzy to wielokulturowy, barwny obraz regionu, lecz bywało też punktem zapalnym. Przez dziesięciolecia poważnym problemem był konflikt Partii Pracujących Kurdystanu (PKK) z tureckim państwem; w maju 2025 r. PKK ogłosiła zakończenie walki zbrojnej i rozpoczęła proces rozbrojenia.

W wielu miastach większość stanowią Kurdowie, a nie Turcy. W niejednej wsi trudno jest nawet porozumieć się po turecku. Oprócz Kurdów spotkamy tu też Arabów, Asyryjczyków, Ormian.

Interesującą grupą są Jezydzi, wyznawcy synkretycznej religii, łączącej elementy wierzeń irańskich, islamu, chrześcijaństwa wschodniego, pierwotnych wierzeń kurdyjskich oraz judaizmu. Większość wyznawców jezydyzmu stanowią Kurdowie.

Turcja | Południowo-Wschodnia Anatolia jest wielokulturowym regionem (Kids by Salvatore Barbera na licencji CC BY-SA 2.0)

Jak dojechać do Południowo-Wschodniej Anatolii?

Do regionu najwygodniej dolecieć samolotem krajowym ze Stambułu lub Ankary – lotniska działają m.in. w Gaziantep, Şanlıurfie (GAP), Mardinie, Diyarbakırze, Adıyamanie i Batmanie. Między miastami kursują autobusy dalekobieżne, a do Göbekli Tepe czy na górę Nemrut najłatwiej dotrzeć z wycieczką lub wynajętym samochodem.

Czy w Południowo-Wschodniej Anatolii jest bezpiecznie?

Region graniczy z Syrią i Irakiem, a polskie MSZ wydało dla niego wyraźne ostrzeżenia (obowiązują od 29 lipca 2026 r., stan na październik 2026):

• poziom 4 – „Nie jedź”: 30-kilometrowa strefa przy granicy z Syrią, Irakiem i Iranem, m.in. w okręgach Gaziantep, Kilis, Şanlıurfa, Mardin i Şırnak;
• poziom 3 – „Unikaj podróży”: okręgi Kilis, Şırnak, Diyarbakır, Siirt i Batman oraz okręgi Gaziantep, Şanlıurfa i Mardin z wyjątkiem samych tych miast;
• poziom 2 – „Szczególna ostrożność”: miasta Gaziantep, Şanlıurfa i Mardin.

Okręg Adıyaman (z górą Nemrut) nie jest objęty osobnym ostrzeżeniem. Komunikaty się zmieniają, dlatego przed wyjazdem sprawdź je w serwisie Odyseusz (odyseusz.gov.pl). Ogólne wskazówki znajdziesz w artykule Czy Turcja jest bezpieczna?.

Najczęstsze pytania

Gdzie leży Göbekli Tepe i dlaczego jest tak ważne?

Göbekli Tepe leży w prowincji Şanlıurfa, niedaleko wsi Örencik. Kamienne kręgi z rzeźbionymi filarami powstały ok. 9500–8000 r. p.n.e. i należą do najstarszej monumentalnej architektury świata. Od 2018 r. stanowisko jest na liście UNESCO.

Czy można jeszcze zobaczyć Hasankeyf?

Starego miasta już nie – w 2020 r. zalał je zbiornik zapory Ilısu. Część zabytków, m.in. mauzoleum Zeynela Beja, przeniesiono do Parku Kulturowego przy nowym osiedlu Yeni Hasankeyf.

Czy podróż do południowo-wschodniej Turcji jest bezpieczna?

Duże miasta, takie jak Gaziantep, Şanlıurfa czy Mardin, odwiedzają turyści, a MSZ zaleca w nich szczególną ostrożność. Do 30-kilometrowego pasa przy granicy z Syrią i Irakiem MSZ radzi nie jechać, a podróży do większości okręgów regionu poza tymi miastami – unikać (stan na październik 2026). Aktualne komunikaty sprawdzisz w serwisie Odyseusz.