Ceramika turecka

Ceramika turecka to malowane naczynia i kafle, których najsłynniejszym ośrodkiem był w XVI–XVII wieku Iznik, a dziś jest nim Kütahya. Klasyczne naczynia osmańskie są jednymi z najpiękniejszych przykładów ceramiki islamskiej – ich wzornictwo łączy wpływy rękodzieła z Chin, Bizancjum, krajów arabskich i Persji z oryginalnymi akcentami tureckimi, a motywy tulipanów i goździków do dziś zdobią pamiątki z Turcji.

Turcja | Barwne ceramiczne miski zdobione kwiatowymi wzorami (by PublicDomainPictures na licencji Pixabay)

Ceramika z Izniku

Ponieważ islam zabrania wiernym używania do jedzenia i picia naczyń ze złota i srebra, w krajach muzułmańskich bardzo wcześnie rozwinęła się bogato dekorowana ceramika.

Turecka ceramika zaistniała już w czasach państwa Seldżuków, jednak szczyt swojego kunsztu osiągnęła w Imperium Osmańskim. Miejscem słynącym z pięknie zdobionej ceramiki był przede wszystkim Iznik.

Iznik, miasto w zachodniej Anatolii, zaczęło wyrabiać ceramiczne naczynia i kafle już w XIV wieku, ale swój złoty okres przeżywało w XVI i XVII wieku.

Wczesna ceramika z Izniku (do ok. 1520 r.) była zdobiona przede wszystkim kolorem niebieskim („ceramika biało-niebieska”). Po 1520 r. rzemieślnicy dodali do palety kolor turkusowy, a w drugiej połowie XVI wieku zaczęła rozwijać się ceramika wielokolorowa, która stała się niezwykle popularna w wieku XVII. Najczęściej używanymi kolorami były: niebieski, turkusowy, zielony i czerwony.

Do najczęściej spotykanych motywów ceramiki iznickiej należą wzory abstrakcyjne, geometryczne (np. styl Tuğra, z koncentrycznymi spiralami ozdobionymi małymi listkami), rośliny (zwłaszcza kwiaty, gałązki z liśćmi), a później również inne motywy, np. zwierzęta czy statki.

Oprócz talerzy, dzbanów, misek i tym podobnych naczyń Iznik słynął z wyrobu kafelków ceramicznych, używanych do dekoracji ścian. Wiele spośród najsłynniejszych meczetów tureckich, w tym niektóre spośród dzieł Sinana, jak meczet Selimiye w Edirne, ozdobione są płytkami z Izniku.

Z czego robiono ceramikę iznicką

Wyroby z Izniku nie są zwykłą ceramiką z gliny. Wykonywano je z tzw. fajansu kwarcowego (ang. fritware): masy z kwarcowego piasku, tłuczonego szkła i niewielkiej ilości gliny. Osmańscy władcy chcieli mieć naczynia o prestiżu chińskiej porcelany, ale nie potrafili jej odtworzyć, więc rzemieślnicy wypracowali własną technikę i własne wzory.

Paleta barw rozwijała się stopniowo. Najpierw używano wyłącznie kobaltowego błękitu, w połowie XVI w. dodano turkus, fiolet i szałwiową zieleń, a od ok. 1560 r. pojawiły się jaskrawa czerwień i szmaragdowa zieleń. Do typowych motywów należą liście saz, tulipany, goździki, róże i cyprysy. W samym meczecie Sułtanahmet (Błękitnym) w Stambule jest ok. 20 tys. płytek z Izniku.

Rzemiosło z listy UNESCO

W 2016 r. UNESCO wpisało tradycyjne rzemiosło çini (ręcznie robione, szkliwione płytki i ceramikę ze wzorami roślinnymi, zwierzęcymi i geometrycznymi) na Reprezentatywną listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Praca przy çini jest podzielona na etapy – kształtowanie, rysowanie wzoru, malowanie, polerowanie, szkliwienie i wypał – a warsztaty zatrudniają osobne osoby do poszczególnych etapów.

Turcja | Islam zabrania używania naczyń ze złota i srebra, dlatego też w krajach muzułmańskich bardzo wcześnie rozwinęła się bogato dekorowana ceramika (by PublicDomainPictures na licencji Pixabay)

Ceramika obecnie

Iznik zaczął tracić na znaczeniu wraz z osłabianiem się Imperium Osmańskiego. Okres świetności i bogactwa państwa kończył się, malała więc liczba zamówień sułtańskich – opłacanych przecież ze skarbu – na wyroby z Izniku. Miasto zaczęło biednieć, a wykonanie naczyń nie było już tak kunsztowne jak niegdyś.

Iznik wywarł jednak wpływ na współczesną ceramikę turecką. Wyroby sprzedawane dziś, zwłaszcza te przeznaczone dla turystów, naśladują wzornictwo klasycznej ceramiki. Szczególnie popularne są wzory kwiatowe – zwłaszcza tulipany – a także różne wzory abstrakcyjne. Maluje się w ten sposób naczynia, kafelki oraz ceramiczne figurki.

Jednym z największych współczesnych ośrodków wyrobów ceramicznych w Turcji jest Kütahya. Pierwsze wyroby powstały tu pod koniec XIV w., a prawdziwy rozwój nastąpił w drugiej połowie XVI w., gdy Iznik był u szczytu. Z zapisów sądowych wynika, że wielki wezyr Rüstem Pasza założył w Kütahyi pracownię ceramiczną obok swojej medresy i zamówił tam płytki do meczetu, który zbudował w Stambule. Od tego czasu Kütahya była drugim po Izniku miastem słynnym z malowanej ceramiki. O ile Iznik pracował dla pałacu, Kütahya robiła głównie naczynia codziennego użytku.

W Kütahyi działa Muzeum Ceramiki (Çini Müzesi) w dawnym meczecie İmaret, zbudowanym w latach 1411–1412 przez Yakupa Çelebiego z dynastii Germiyanoğulları i odnowionym w 1999 r. Zgromadzono w nim ok. 500 prac z okresów seldżuckiego i osmańskiego, w tym płytki z Izniku.

Avanos – ceramika z czerwonej gliny

Odrębną tradycję ma Avanos w Kapadocji, położone nad rzeką Kızılırmak („Czerwona Rzeka”). To od niej pochodzi czerwona glina, z której miejscowi garncarze robią naczynia od pokoleń; rzemiosło przechodzi z ojca na syna. W warsztatach używa się tradycyjnego koła garncarskiego napędzanego nogą. Region opisujemy w artykule Kapadocja.

Inne współczesne miasta znane z ceramiki to Ayvalık, Bursa, Edirne oraz Stambuł.

Jak kupić ceramikę w Turcji

Ceramika to jedna z najpopularniejszych pamiątek z Turcji, ale jej jakość bywa bardzo różna. Ręcznie malowane wyroby mają lekko nierówne kontury i pogrubienia farby, a wzór na kilku egzemplarzach nigdy nie jest identyczny – idealnie powtarzalne desenie zwykle oznaczają nadruk (kalkomanię). Warto obejrzeć spód naczynia, gdzie pracownie często umieszczają sygnaturę, i sprawdzić, czy szkliwo nie ma pęknięć. Na bazarach ceny są zazwyczaj do negocjacji, a delikatne talerze i misy dobrze jest poprosić o solidne zapakowanie przed podróżą samolotem.

Turcja | Oprócz talerzy, dzbanów i misek, Turcy słyną z wyrobu kafelków ceramicznych, używanych do dekoracji ścian (Saramik by ale na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania o ceramikę turecką

Czym różni się ceramika z Izniku od ceramiki z Kütahyi?

Iznik wytwarzał wyroby dla dworu i meczetów, a jego okres świetności przypada na XVI i XVII w. Kütahya zaczęła rozwijać się w drugiej połowie XVI w. i robiła głównie naczynia dla zwykłych ludzi; działa do dziś.

Jak odróżnić ręcznie malowaną ceramikę od nadruku?

Ręcznie malowane wzory mają lekko nierówne kontury i miejscami pogrubioną farbę, a dwa egzemplarze nigdy nie są identyczne. Idealnie powtarzalny deseń zwykle oznacza kalkomanię.

Gdzie w Turcji można zobaczyć dawną ceramikę?

Płytki z Izniku zdobią m.in. meczet Sułtanahmet i meczet Rüstema Paszy w Stambule oraz meczet Selimiye w Edirne. Ceramikę z Kütahyi i Izniku pokazuje Muzeum Ceramiki w Kütahyi.