Dywany tureckie

Dywany tureckie to ręcznie tkane kobierce z wełny, bawełny lub jedwabiu, wiązane charakterystycznym podwójnym (symetrycznym) węzłem Gördes, który odróżnia je od dywanów perskich. Tkactwo przywędrowało do Anatolii z Turkami Seldżuckimi, a najstarsze zachowane kobierce, odnalezione m.in. w Konyi, pochodzą z XIII w. Dziś słyną z nich m.in. Uşak, Hereke, Konya, Bergama i Milas.

Dywan od wieków pełnił ważną rolę społeczną, ekonomiczną i religijną w społeczeństwach tureckich. Oryginalny, ręcznie tkany dywan to jedna z najcenniejszych pamiątek z Turcji.

Turcja | Dywany należą do najbardziej znanych form tureckiej sztuki użytkowej (Turkish Carpets by Julian Fong na licencji CC BY-SA 2.0)

Historia i rola dywanu wśród Turków

Dawne ludy tureckie były ludami koczowniczymi, a dywany stanowiły niezwykle istotny element wyposażenia jurty. Wykładało się nimi podłogę, aby odizolować się od zimnej ziemi, i wieszało na ścianach (zarówno w celu izolacyjnym, jak i dekoracyjnym). Dywany pełniły również rolę „wewnętrznych ścian”, odgradzających pomieszczenia w jurcie, a także kocy i poduszek do spania.

Dywany przybyły do Anatolii z Azji Centralnej wraz z Turkami Seldżuckimi. Najstarsze zachowane okazy, znalezione w Konyi, w Beyşehirze i w egipskim Fustacie, datuje się na XIII w. W krótkim czasie zyskały one sławę ze względu na swe piękno i stały się bardzo cennym towarem, eksportowanym także do Europy.

Dywan był zawsze istotnym elementem domu tureckiego. Ponieważ Turcy przed wejściem do pomieszczenia zdejmują buty, podłoga w domu jest wyłożona kobiercami.

Dywany tkane były przez kobiety – zwłaszcza młode, o wciąż sprawnych palcach i ostrym wzroku. Tkactwo było jednocześnie zajęciem tradycyjnym, wykonywanym na potrzeby domu, jak i sposobem zarabiania pieniędzy. Dywany stanowiły często część posagu panny młodej.

Turcja | Dywan był zawsze istotnym elementem domu tureckiego (Turkish Carpet Show by Ming-yen Hsu na licencji CC BY-ND 2.0)

Istotną rolę w każdym społeczeństwie muzułmańskim odgrywają dywaniki modlitewne. Ponieważ przed wejściem do meczetu należy zdjąć buty, podłoga świątyni wyłożona jest dywanami. Również poza meczetem muzułmanie powinni modlić się na dywaniku.

Wzornictwo dywanika modlitewnego powinno zawierać określone symbole, takie jak mihrab czy lampa meczetowa.

Turcja | Tkanie dywanów w Goreme (Fabbricante di tappeti - Goreme by Marcos.Zion na licencji CC BY-SA 2.0)

Cechy dywanów tureckich

Dywany tureckie różnią się od perskich rodzajem splotu (dywany tureckie tka się, używając podwójnego, symetrycznego węzła Gördes, zwanego też ghiordes). Często prezentują ponadto żywsze kolory niż dywany perskie, a także inne wzornictwo.

Dywany tureckie mogą być w całości wełniane, wełniano-bawełniane lub jedwabne. Więcej warte są dywany wełniane. Warto więc uważać na niektórych nieuczciwych sprzedawców, próbujących sprzedać dywan wełniano-bawełniany za cenę tradycyjnego, wełnianego kobierca.

Dywany mogą być koloryzowane przy użyciu naturalnych lub sztucznych barwników. W przypadku dywanów zawierających wełnę zdecydowanie preferuje się barwniki naturalne.

Tureckie miasta słynące z dywanów to: Uşak, Bergama, Konya, Hereke oraz Milas.

Turcja | Dywany mogą być koloryzowane przy użyciu naturalnych lub sztucznych barwników (More carpets by munksynz na licencji CC BY-ND 2.0)

Jak kupić turecki dywan

Dywany kupuje się najczęściej na bazarach, w wyspecjalizowanych sklepach oraz w warsztatach tkackich, np. w Kapadocji, gdzie można zobaczyć tkaczki przy pracy. Kilka zasad ułatwi zakup:

• Obejrzyj spód dywanu – w ręcznie tkanym wzór jest po obu stronach równie wyraźny, a węzły są lekko nieregularne.
• Zapytaj o skład (wełna, wełna z bawełną, jedwab) i poproś o potwierdzenie na piśmie.
• Ceny zależą od gęstości węzłów, materiału i wielkości, a pierwsza podana kwota rzadko jest ostateczna – przyda się umiejętność targowania się.
• Poproś o fakturę. Nielegalny wywóz dóbr kultury z Turcji, w tym dywanów-antyków, jest przestępstwem, dlatego przy starszych kobiercach poproś sprzedawcę o dokument z muzeum potwierdzający, że dywan nie jest zabytkiem i można go legalnie wywieźć – wiele sklepów wydaje go na miejscu. Więcej w tekście o przepisach celnych.

Najczęstsze pytania

Czym różni się dywan turecki od perskiego?

Przede wszystkim węzłem: dywany tureckie wiąże się podwójnym, symetrycznym węzłem Gördes, a perskie najczęściej pojedynczym, asymetrycznym. Tureckie kobierce mają też zwykle żywsze kolory i bardziej geometryczne wzory.

Jak rozpoznać ręcznie tkany dywan?

Odwróć dywan: w ręcznie tkanym wzór na spodzie jest niemal tak samo wyraźny jak na wierzchu, a węzły nie są idealnie równe. Frędzle stanowią przedłużenie osnowy, a nie doszyty pasek.

Czy można wywieźć dywan z Turcji?

Nowe dywany można swobodnie wywieźć jako zakup turystyczny, warto jednak mieć fakturę. Kobierców zabytkowych, uznanych za dobra kultury, wywozić nie wolno, dlatego przy zakupie starego dywanu trzeba poprosić sprzedawcę o dokument z muzeum, że nie jest on zabytkiem.