Plac bana Josipa Jelačića w Zagrzebiu

Plac bana Josipa Jelačića (Trg bana Josipa Jelačića) to główny plac i symbol chorwackiej stolicy – Zagrzebia. Stoi na nim konny pomnik bana Jelačića z 1866 r., krzyżuje się tu większość linii tramwajowych, a kilka kroków dalej leżą targ Dolac i katedra, dlatego od placu zaczyna się niemal każde zwiedzanie miasta.

Plac nazwano na cześć chorwackiego bohatera narodowego, hrabiego Josipa Jelačića, który w latach 1848–1859 był banem, czyli namiestnikiem Chorwacji.

Chorwacja | Posąg bana Josipa Jelačića (IMG_4323 by Robert na licencji CC BY 2.0)

Miejsce spotkań mieszkańców Zagrzebia

Plac stanowi najważniejsze miejsce spotkań mieszkańców Zagrzebia. Na nim odbywają się polityczne demonstracje, zgromadzenia i oficjalne ceremonie, tutaj przyjmowano w 1941 r. niemieckich żołnierzy, a w 1945 r. partyzantów Tito. Ponieważ plac jest strefą pieszą, zamkniętą dla prywatnych samochodów, większość mieszkańców stolicy przyjeżdża tutaj tramwajami.

Na północnej stronie znajdował się węgierski urząd celny (zwany harmincad), stąd poprzednia nazwa placu – Harmica.

Co zobaczyć na placu bana Jelačića: pomnik i architektura

Plac, który ma ok. 12 tys. m², istnieje od XVII wieku. Różne style architektoniczne przypominają historię Austro-Węgier: są tu budowle klasycystyczne, wiedeńskiej secesji, ale też i modernistyczne. Symbolem placu i zarazem Zagrzebia jest konny posąg bana Josipa Jelačića (1801-1859), dzieło wiedeńskiego rzeźbiarza Antona Fernkorna. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło w 1866 r. (źródła podają różne dni, dlatego podajemy sam rok). Był tak ustawiony, że szabla wodza demonstracyjnie wskazywała kierunek na Budapeszt.

Posąg stał na swoim miejscu do 1947 r., kiedy komunistyczne władze usunęły go z placu.

Chorwacja | Plac bana Josipa Jelačića w Zagrzebiu (Ban Jelačić square by Jorge Láscar na licencji CC BY 2.0)

Dlaczego plac nazywał się Plac Republiki?

Komunistyczne władze Jugosławii uważały Josipa Jelačića (Josipa Jelacica) za cesarskiego lojalistę, który brał udział w tłumieniu powstania w 1848 r. oraz za „wroga socjalizmu”. Nazwę placu zmieniono na „Plac Republiki”. Ogromna większość mieszkańców Zagrzebia uznała to za ograniczenie chorwackiej tożsamości narodowej. Nazwy „Trg Republike” używali przeważnie tylko ludzie młodzi albo przyjezdni. Potoczna nazwa placu „Repić” mogła się wywodzić (oficjalnie) od słowa „republika” albo od „rep” – ogon konia, na którym siedział Jelačić.

8 października 1989 r. grupa aktywistów ustawiła drewnianego konia w miejscu, gdzie kiedyś stał posąg wodza. Domagano się powrotu symbolu stolicy i zamiany nazwy placu. Nastąpiło to w 1990 r. Nowe władze przedstawiły to wydarzenie, jako symboliczny akt rozwoju demokracji i niepodległości. Chorwacki prezydent Franjo Tuđman wykorzystał powrót pomnika w kontekście aktualnej polityki. Jako że nastroje między Serbami i Chorwatami były mocno napięte, przedstawił Jelačića, jako „przyjaciela Serbów”.

Posąg bana Josipa Jelačića uratowany przed zniszczeniem przez Antuna Bauera i ukryty w piwnicach galerii Gliptoteka, stanął na starym miejscu. Z jednym wyjątkiem: jego szabla wskazuje dzisiaj neutralny kierunek na południe.

Historia placu w datach

• 1641 – przy źródle Manduševac powstaje targ; późniejszy plac nosi nazwę Harmica.
• do 1848 – nazwa Harmica, od węgierskiego harmincad, czyli urzędu poboru opłat.
• 23 czerwca 1848 – plac otrzymuje imię Jelačića.
• 1866 – odsłonięcie konnego pomnika bana.
• 1947 – usunięcie pomnika; w okresie komunistycznym plac nosi nazwę Trg Republike (Plac Republiki).
• 1975 – plac zamknięto dla ruchu samochodowego i zamieniono w strefę pieszą; w 1987 r., przed Uniwersjadą, wyłożono go kamiennymi blokami.
• 1990 – pomnik wraca na plac, a placowi przywrócono dawną nazwę.

Plac pozostaje miejscem wielkich zgromadzeń: w 2018 r. witano tu piłkarską reprezentację Chorwacji po mistrzostwach świata, a według chorwackiej Wikipedii przyszło ok. 550 tys. osób. W grudniu plac jest jednym z głównych punktów adwentowych obchodów w Zagrzebiu.

Co jest wokół placu – informacje praktyczne

• Tramwaje: plac jest największym węzłem tramwajowym w mieście – zatrzymuje się tu większość dziennych linii, m.in. do dworca głównego i do Parku Maksimir.
• Zegar i Manduševac: zegar na placu to tradycyjny punkt spotkań mieszkańców („pod satom”), a we wschodniej części placu tryska fontanna Manduševac, związana z legendą o powstaniu nazwy Zagrzebia: piękna Manduša miała zaczerpnąć („zagrabiti”) wodę z tej studni, by napoić żołnierzy.
• Targ Dolac: schodami od północnej strony placu wejdziesz na Dolac – główny targ miasta z owocami, warzywami i serami, czynny od rana.
• Katedra: kilka minut pieszo na północny wschód stoi katedra Wniebowzięcia NMP, a ulicą Radićevą dojdziesz do Górnego Miasta.

Pozostałe atrakcje stolicy zebraliśmy w zestawieniu top 10 miejsc, które warto odwiedzić w Zagrzebiu.

Najczęstsze pytania o plac bana Jelačića

Jak dojechać na plac bana Jelačića?

Najłatwiej tramwajem: plac jest głównym węzłem tramwajowym centrum, a zatrzymuje się tu większość dziennych linii. Samochodem nie wjedziesz – plac jest strefą pieszą od 1975 r.

Skąd wzięła się dawna nazwa Harmica?

Pochodzi od węgierskiego słowa harmincad, oznaczającego urząd poboru opłat. Taki urząd stał na północnej stronie placu.

Dlaczego szabla bana wskazuje na południe?

Przed 1947 r. pomnik był ustawiony tak, że szabla wskazywała Budapeszt. Po powrocie na plac w 1990 r. posąg zwrócono w stronę południa, co uznano za kierunek neutralny.

Chorwacja | Na plac bana Josipa Jelačića dostaniemy się tramwajem (Ban Jelačić Square by Miroslav Vajdic na licencji CC BY-SA 2.0)