Koptowie w Egipcie: historia, liturgia i zwyczaje
Opublikowano:
Aktualizacja:
Koptowie to egipscy chrześcijanie – jedna z najstarszych wspólnot chrześcijańskich na świecie i największa grupa chrześcijan na Bliskim Wschodzie. Według najczęściej przytaczanych szacunków stanowią ok. 10% ludności Egiptu, choć oficjalnych danych brak, a szacunki wahają się od kilku do ponad 20%. Uważają się za spadkobierców starożytnych Egipcjan, a ich kościoły i klasztory, m.in. w Koptyjskim Kairze, są ważnymi zabytkami kraju.
Egipt | Kościół św. Marka w Heliopolis (Cairo, Egypt by Andrew A. Shenouda na licencji CC BY 2.0)
Kim są Koptowie?
Mianem Koptów określa się wyznawców Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego oraz Kościoła Katolickiego obrządku koptyjskiego. Koptowie zamieszkują głównie Egipt; ich liczbę szacuje się na kilka do kilkunastu milionów, bo statystyki znacznie się różnią. Rdzenna społeczność koptyjska żyje też w Sudanie. Istnieje ponadto liczna diaspora, głównie w USA, Kanadzie i Europie Zachodniej.
Koptowie są potomkami starożytnych Egipcjan, a ich język to najpóźniejsza forma języka egipskiego. Był on w użyciu jeszcze w XVII w. Współcześni Koptowie mówią w egipskim dialekcie języka arabskiego, a język koptyjski pozostał już wyłącznie językiem liturgii. Język ten zapisywano alfabetem greckim, do którego wprowadzono kilka znaków zapożyczonych z pisma egipskiego.
Historia Koptów
Według tradycji chrześcijaństwo pojawiło się w Egipcie około roku 42 n.e., kiedy do Aleksandrii przybył św. Marek. Koptowie należą do najstarszych społeczności chrześcijańskich, o czym świadczą chociażby wczesne rękopisy Ewangelii odnalezione w Egipcie.
Rozłam w Kościele nastąpił w 451 r., kiedy większość egipskich chrześcijan opowiedziała się przeciwko uchwałom soboru chalcedońskiego.
W czasach Bizancjum Kościół koptyjski uznany został za odłam heretycki, a jego wyznawców prześladowano. Co prawda cesarz Justynian starał się pogodzić różne odłamy Kościoła, lecz jego próby spełzły na niczym.
Egipt | Witraż w tzw. Wiszącym Kościele – krzyż koptyjski o charakterystycznie zakończonych ramionach (Hanging Church in Coptic Cairo by Ian McKellar na licencji CC BY-SA 2.0)
W 641 r. Egipt został zdobyty przez Arabów. Wielu chrześcijan przeszło z czasem na islam, często z chęci uniknięcia wyższych podatków nakładanych na niemuzułmanów.
Przejawy dyskryminacji nasiliły się w X w. wraz z wstąpieniem na tron dynastii Fatymidów.
W 1517 r. Egipt podbili Turcy. W Imperium Osmańskim chrześcijanie, jako odrębna wspólnota wyznaniowa, mieli zapewnione pewne prawa, w tym samorządność.
W XVIII w. niektórzy Koptowie zawarli unię z Kościołem katolickim.
W 1855 r. zniesiono podatek nakładany na niemuzułmanów oraz wprowadzono równość praw.
W 1895 r. oficjalnie powstał katolicki Kościół koptyjski.
Egipt | Kościół NMP w Kairze, zwany też Wiszącym Kościołem (By ovedc - Hanging Church (Cairo) - 01 by Ovedc, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)
Liturgia i zwyczaje
Ze względu na wielowiekową izolację Koptów ich obrzędy wykazują wiele różnic w stosunku do obrzędów katolików czy prawosławnych. Niektóre elementy przypominają wręcz zwyczaje muzułmańskie bądź żydowskie.
Koptowie odprawiają mszę dwa razy w tygodniu – w niedzielę i w piątek. Do kościoła wchodzi się boso, podobnie jak do meczetu, a w czasie liturgii kobiety zakładają na głowy chusty. Po każdej mszy kapłan skrapia wiernych święconą wodą.
Językiem liturgii jest język koptyjski, natomiast czytania i kazania wygłaszane są po arabsku.
Koptowie praktykują obrzezanie chłopców. Szczególnie istotne są dla nich praktyki związane z postem: w ciągu roku ponad 200 dni to dni postne, w które nie spożywa się produktów zwierzęcych. Najważniejsze święta, m.in. koptyjskie Boże Narodzenie obchodzone 7 stycznia, opisujemy w artykule święta w Egipcie.
Egipt | Koptyjski cmentarz w Kairze (Coptic Cairo and Christian Cemetery by Clarence na licencji CC BY 2.0)
Sytuacja Koptów we współczesnym Egipcie
W XX wieku sytuacja Koptów w Egipcie pogorszyła się w porównaniu z czasami Imperium Osmańskiego. Nacjonalizacja rozpoczęta w latach 50. uderzyła w stan posiadania wielu zamożnych koptyjskich rodzin. Czasy dyskryminacji pod względem stricte religijnym zaczęły się w latach 70.
Jeszcze do niedawna każdy remont kościoła koptyjskiego wymagał pozwolenia prezydenta. W 2005 r. tę kompetencję przekazano gubernatorom, a w 2016 r. parlament uchwalił ustawę o budowie i remontach kościołów. Na jej podstawie zalegalizowano tysiące świątyń, choć organizacje praw człowieka wskazują, że nadal utrudnia ona budowę nowych kościołów.
Koptowie nie raz stawali się ofiarami przemocy. W 2006 r. napastnik zaatakował trzy kościoły w Aleksandrii, zabijając jedną osobę. W październiku 2011 r., podczas protestu przed gmachem telewizji Maspero w Kairze, zginęły 24 osoby, głównie koptyjscy demonstranci. W Niedzielę Palmową 2017 r. zamachowcy samobójcy, do których przyznało się tzw. Państwo Islamskie, zaatakowali dwa kościoły – w Tancie i Aleksandrii – po czym w kraju wprowadzono stan wyjątkowy. Choć wolność wyznania jest gwarantowana przez egipską konstytucję, wciąż słyszy się o przypadkach łamania tego prawa.
Koptyjski Kair – co zobaczyć
Dziedzictwo Koptów najłatwiej poznać w Koptyjskim Kairze, w dzielnicy Stary Kair. Na niewielkim obszarze, wewnątrz dawnej rzymskiej twierdzy Babilon, stoją m.in. Wiszący Kościół (Kościół NMP), zbudowany nad bramą twierdzy, kościoły św. Sergiusza i św. Barbary oraz Muzeum Koptyjskie z bogatą kolekcją ikon, tkanin i rękopisów. Jak połączyć wizytę z innymi atrakcjami miasta, podpowiadamy w przewodniku Kair – stolica Egiptu.
Najczęstsze pytania o Koptów
Kim są Koptowie?
To egipscy chrześcijanie, wyznawcy Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego i Kościoła Katolickiego obrządku koptyjskiego. Według najczęściej przytaczanych szacunków stanowią ok. 10% ludności Egiptu, ale oficjalnych danych brak.
Jakim językiem posługują się Koptowie?
Na co dzień mówią egipskim dialektem arabskiego. Język koptyjski, najpóźniejsza forma języka egipskiego, zachował się wyłącznie jako język liturgii.
Gdzie w Kairze poznać dziedzictwo Koptów?
W Koptyjskim Kairze, w dzielnicy Stary Kair. Stoją tam m.in. Wiszący Kościół, kościoły św. Sergiusza i św. Barbary oraz Muzeum Koptyjskie.