Język chorwacki

Chorwacki to język południowosłowiański, zapisywany alfabetem łacińskim. Zgodnie z art. 12 konstytucji z 22 grudnia 1990 r. językiem urzędowym Chorwacji jest chorwacki w piśmie łacińskim, a od 1 lipca 2013 r. jest on także jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej. Polak zrozumie w nim sporo słów, ale musi uważać na „fałszywych przyjaciół” – jutro znaczy tu „rano”, a sutra „jutro”. Poniżej znajdziesz najważniejsze dialekty i mini rozmówki przydatne w podróży.

Chorwaci przywiązują szczególną wagę do roli języka w kształtowaniu tożsamości narodowej, czego dowodem jest ustawa o obywatelstwie z 1991 r., mówiąca m.in., że „aby zostać obywatelem Chorwacji, trzeba wykazać się znajomością języka chorwackiego i alfabetu łacińskiego”.

Chorwacja - Mlini | Chorwacki nie jest zbyt popularny, jeśli chodzi o naukę języków obcych, jednak w Polsce znaleźć można spore grono osób specjalizujących się w nim; na zdjęciu port w Mlini (Port of Mlini by Gzzz, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Dialekty języka chorwackiego

Wyróżnić można trzy dialekty języka chorwackiego:

• sztokawski – Slawonia i większa część Dalmacji (m.in. okolice Dubrownika); na nim opiera się język literacki,
• czakawski – Istria, Kvarner, wyspy i część wybrzeża Adriatyku,
• kajkawski – północno-zachodnia Chorwacja z Zagrzebiem i Zagorjem; w przeszłości był odrębnym językiem literackim.

Ilu ludzi mówi po chorwacku i gdzie?

Po chorwacku mówi ok. 5,1–5,5 mln osób jako językiem ojczystym (zależnie od źródła i roku szacunku), głównie w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, w serbskiej Wojwodinie i w diasporze. W Bośni i Hercegowinie jest jednym z trzech języków urzędowych obok bośniackiego i serbskiego. Na co dzień turysta nad Adriatykiem poradzi sobie po angielsku, ale kilka słów w miejscowym języku – dobar dan, hvala, molim – zawsze wywołuje uśmiech.

Alfabet i wymowa chorwacka

Współczesny alfabet chorwacki ma 30 liter i opiera się na łacinie w wersji Ljudevita Gaja, który uporządkował ją w latach 30.–40. XIX w. w ramach ruchu iliryjskiego. Trzy litery to dwuznaki: dž, lj, nj. Wymowa jest regularna, a dla Polaka większość znaków brzmi znajomo:

• c – jak polskie „c”,
• č – „cz”, ć – miękkie „ć”,
• š – „sz”, ž – „ż”,
• dž – „dż”, đ – „dź”,
• j – „j”, nj – „ń”, lj – miękkie „l”, jak w słowie „milion”.

Chorwacki, serbski, bośniacki – czym się różnią?

Chorwacki, serbski i bośniacki są wzajemnie niemal w pełni zrozumiałe. Największe różnice to alfabet (chorwacki używa wyłącznie łaciny, serbski także cyrylicy), wymowa (standard chorwacki opiera się na wariancie ijekawskim, np. mlijeko) oraz część słownictwa. Spór o odrębność standardu widać także w historii: w 1967 r. opublikowano Deklarację o nazwie i statusie chorwackiego języka literackiego, a w 2017 r. – Deklarację o wspólnym języku, która mówi o „policentrycznym” standardzie używanym w Chorwacji, Serbii, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze.

Tablica z Baški – najstarszy zapis po chorwacku

Najsłynniejszy zabytek piśmiennictwa to Tablica z Baški z ok. 1100 r., odkryta w 1851 r. w kościele św. Łucji w Jurandvorze koło Baški na wyspie Krk. Zapisano ją głagolicą i zawiera pierwszą w języku rodzimym wzmiankę o królu Zvonimirze i nazwie „Chorwacja”. Oryginał od 1934 r. znajduje się w Chorwackiej Akademii Nauk i Sztuk w Zagrzebiu, a w kościele w Jurandvorze stoi replika. Wyspę, na której ją znaleziono, opisujemy w artykule Wyspa Krk.

Mini rozmówki chorwackie

Świąteczne zwroty znajdziesz w osobnym tekście Życzenia bożonarodzeniowe w języku chorwackim, a o obyczajach rozmówców przeczytasz w artykule Jacy są Chorwaci?.

Powitania

• zdravo (cześć)
• bok! (cześć)
• dobro jutro (dzień dobry – rano)
• dobar dan (dzień dobry)
• dobra večer (dobry wieczór)

Pożegnania

• doviđenja (do widzenia)
• bok! (cześć)
• vidimo se (do zobaczenia)

Trzy magiczne słowa

• molim (proszę, gdy o coś prosimy), izvoli (proszę, gdy coś podajemy)
• hvala Vam (dziękuję)
• oprostite (przepraszam)

Komunikacja miejska

• Kada odlazi? (O której godzinie jest odjazd?)
• Kada ide prvi autobus? (O której odjeżdża pierwszy autobus?)
• dolazak (przyjazd)
• polazak (odjazd)
• vozni red (rozkład jazdy)
• Gdje je željeznički kolodvor? (Gdzie jest dworzec kolejowy?)

Chorwacja | Kadry z ulic Dubrownika (Mercato di Dubrovnik by Simonetta Di Zanutto na licencji CC BY-SA 2.0)

W mieście

• Gdje je… (Gdzie jest?): banka (bank), pošta (poczta), turistički biro (informacja turystyczna), muzej (muzeum), omladinsko odmaralište (schronisko młodzieżowe)

Pytania o drogę

• Molim, pokažite mi na karti (Proszę mi to pokazać na mapie)
• Gdje je? (Gdzie to jest?)
• lijevo (lewo)
• desno (prawo)
• pravo (prosto)

Pory dnia

• jutro (rano)
• navečer (wieczorem)
• danas (dzisiaj)
• sutra (jutro)
• jučer (wczoraj)

Warto zapamiętać

• Ne razumijem (nie rozumiem)
• Koliko košta? (ile to kosztuje?)
• Kako se zove? (Jak to się nazywa?)
• otvoreno (otwarte)
• zatvoreno (zamknięte)

Na plaży i w sklepie

• plaža (plaża), more (morze), ručnik (ręcznik)
• voda (woda), sladoled (lody)
• trgovina (sklep), ljekarna (apteka)
• račun (rachunek)
• Govorite li engleski? (Czy mówi Pan/Pani po angielsku?)
• Upomoć! (Pomocy!)

Liczby od 1 do 10

jedan, dva, tri, četiri, pet, šest, sedam, osam, devet, deset

Dni tygodnia

• ponedjeljak (poniedziałek)
• utorak (wtorek)
• srijeda (środa)
• četvrtak (czwartek)
• petak (piątek)
• subota (sobota)
• nedjelja (niedziela)

W restauracji

• RESTAURACIJA (restauracja)
• jelovnik, meni (menu)
• dobar tek (smacznego)
• napojnica (napiwek)
• riba (ryba), svinjetina (wieprzowina), pile (kurczak)
• juha (zupa)
• kruh (chleb)
• sol (sól)
• papar (pieprz)
• šećer (cukier)
• kava (kawa)
• čaj (herbata)
• svježe povrće (świeże warzywa)
• krumpir (ziemniak)
• rezanci (makaron)

Najczęstsze pytania

Czy Polak zrozumie język chorwacki?

Częściowo tak – chorwacki, podobnie jak polski, jest językiem słowiańskim i wiele słów brzmi znajomo. Trzeba jednak uważać na „fałszywych przyjaciół”: jutro oznacza „rano”, a sutra – „jutro”.

Jak po chorwacku powiedzieć „dzień dobry” i „dziękuję”?

„Dzień dobry” to dobar dan (rano dobro jutro), „dobry wieczór” – dobra večer, a „dziękuję” – hvala lub grzeczniej hvala Vam. Na pożegnanie mówi się doviđenja, a wśród znajomych po prostu bok!.

Jakim alfabetem zapisuje się chorwacki?

Chorwacki zapisuje się alfabetem łacińskim z kilkoma znakami diakrytycznymi: č, ć, đ, š i ž oraz dwuznakami dž, lj i nj. Wymowa jest regularna – czyta się tak, jak się pisze.