Kolorowe koguciki z Barcelos

Kogucik z Barcelos (Galo de Barcelos) to kolorowa figurka czarnego koguta w serduszka i kwiaty, uważana za nieoficjalny symbol Portugalii i najpopularniejszą pamiątkę z tego kraju. Pochodzi z miasteczka Barcelos w regionie Minho na północy kraju, a jego sławę zawdzięczamy średniowiecznej legendzie o pieczonym kogucie, który zapiał, by dowieść niewinności skazanego pielgrzyma.

Oprócz wspaniałego wina czy ręcznie malowanych płytek azulejos właśnie taki kogucik najczęściej trafia do walizek turystów wracających z Portugalii.

Portugalia | Wielobarwne koguciki mieszkają na każdej portugalskiej ulicy (the Barcelo cock by leo gonzales na licencji CC BY 2.0)

Figurki kogucików z Barcelos można spotkać w Portugalii praktycznie na każdym kroku, uginają się pod nimi półki licznych sklepików z pamiątkami. Wizerunek tych kolorowych ptaszków ozdabia nawet ubrania i rzeczy codziennego użytku, od koszulek i sukienek po obrusy i torby.

Wielobarwne, wszechobecne figurki mogą mieć wielkość posągów lub przybrać rozmiar wręcz miniaturowy (zdobią wówczas breloczki, dzbanuszki, obrazki czy magnesy na lodówkę). I podobnie jak nasze koguciki z Krakowa – często przybierają formę gwizdków dla dzieci.

Skąd tak wielka popularność niepozornego, barwnego ptaka? Otóż jest on umownym symbolem miasta Barcelos i jego okolic – istotnego centrum portugalskiej ceramiki (słynne brązowe naczynia nakrapiane żółtymi plamkami). Z kogucikiem związana jest także pewna niesamowita historia, która miała się wydarzyć przed wiekami w Barcelos…

Portugalia | Kolorowe ptaszki zdobią mnóstwo przedmiotów (Der Hahn von Barcelos by Eric Wüstenhagen na licencji CC BY-SA 2.0)

Legenda o kogucie z Barcelos

Legenda opowiada o tym, jak wiele wieków temu niesłusznie oskarżono o kradzież pewnego galicyjskiego pielgrzyma, który wędrował do Santiago de Compostela. Został on skazany na śmierć, a kiedy egzekucja już miała się odbyć, pielgrzym poprosił o spełnienie jego ostatniej woli – chciał jeszcze raz stanąć przed sędzią. Zastano go przy obficie zastawionym stole, a pielgrzym wypowiedział następujące słowa: „Moja niewinność jest tak samo pewna jak to, że ten oto pieczony kogut zapieje w chwili, gdy zostanę powieszony”. I oto, kiedy tylko założono skazańcowi pętlę na szyję, leżący na półmisku kogut poruszył się, powstał i głośno zapiał… Pielgrzyma naturalnie ułaskawiono, a kogut stał się z czasem jednym z symboli Portugalii.

Według podania uwolniony pielgrzym powrócił po latach do Barcelos i ufundował kamienny krzyż Cruzeiro do Senhor do Galo. Ten XVII-wieczny krzyż można dziś oglądać w muzeum archeologicznym w ruinach gotyckiego pałacu hrabiów Barcelos (Paço dos Condes).

Gdzie kupić kogucika z Barcelos

Koguciki sprzedaje niemal każdy sklep z pamiątkami w Lizbonie, Porto czy Algarve – więcej pomysłów na upominki znajdziecie w tekście Pamiątki z Portugalii. Najciekawsze zakupy można jednak zrobić w samym Barcelos, podczas cotygodniowego targu (Feira de Barcelos). Odbywa się on w każdy czwartek na placu Campo da República, zwanym Campo da Feira, a jego tradycja sięga XV wieku. Obok owoców, warzyw i żywych zwierząt kupimy tam ceramikę i rękodzieło z regionu Minho – koszykarstwo, wyroby blacharskie, hafty i rzeźby w drewnie. Plac Campo da Feira w 2012 r. uznano za obiekt o statusie Monumento de Interesse Público.

Co jeszcze zobaczyć w Barcelos?

Barcelos jest miastem niewielkim (w 2021 r. mieszkało w nim ok. 26 tys. osób), więc główne punkty łatwo obejść pieszo w ciągu kilku godzin. Leży na Szlaku Portugalskim (Caminho Português), jednej z dróg pielgrzymkowych do Santiago de Compostela, co dobrze pasuje do legendy o wędrowcu z Galicji.

• Paço dos Condes – ruiny gotyckiego pałacu hrabiów Barcelos z muzeum archeologicznym, gdzie stoi krzyż Cruzeiro do Senhor do Galo.
• Museu de Olaria – muzeum garncarstwa założone w 1963 r. jako Museu Regional de Cerâmica Popular i mieszczące się w historycznym domu Casa dos Mendanhas. Pokazuje ceramikę użytkową i figuratywną z całej Portugalii, w tym prace Rosy Ramalho. Godziny otwarcia i ceny biletów warto sprawdzić przed wizytą.
• Targ w czwartek – najlepsza okazja, by kupić ceramikę bezpośrednio od rzemieślników z okolicy.

Rosa Ramalho i ceramika figuralna

Barcelos słynie z ceramiki figuralnej (figurado), a jej najsłynniejszą twórczynią była Rosa Ramalho (1888–1977) z podbarcelskiej wsi Galegos. Zaczęła lepić w glinie dopiero po śmierci męża w 1956 r., mając 68 lat. Jej fantastyczne postacie – alminhas (figurki dusz w czyśćcu), Chrystusy, „cabeçudos” i koguty – zwróciły uwagę środowiska Szkoły Sztuk Pięknych w Porto, a ona sama stała się pierwszą w portugalskiej ceramice ludowej rzemieślniczką znaną z imienia i nazwiska. Tradycyjny kogut z Barcelos jest ręcznie lepiony z gliny i kolorowo malowany, w odróżnieniu od masowo produkowanych magnesów i breloków.

Najczęstsze pytania

Co symbolizuje kogut z Barcelos?

Kogut symbolizuje niewinność i sprawiedliwość. Według legendy upieczony kogut zapiał, gdy skazanego pielgrzyma miano powiesić, i dzięki temu ocalił mu życie.

W który dzień jest targ w Barcelos?

Targ (Feira de Barcelos) odbywa się w każdy czwartek na placu Campo da República. Jego tradycja sięga XV w.

Czy kogucik z Barcelos to oryginalna pamiątka z Portugalii?

Tak, figurka pochodzi z Barcelos w regionie Minho, ale dziś sprzedaje się ją w całym kraju. Ręcznie malowane koguty z gliny kupisz najpewniej w Barcelos, a w sklepach w Lizbonie czy Porto trafiają się też tańsze, seryjne wersje.