Azulejos – ceramiczne arcydzieła

Azulejos to malowane, szkliwione płytki ceramiczne, które w Portugalii zdobią niemal wszystko: kościoły i klasztory, fasady kamienic, dworce kolejowe, fontanny, a nawet miejsca parkingowe. Tę dekorację wprowadzili na Półwysep Iberyjski Maurowie, a w Portugalii rozkwitła na przełomie XVII i XVIII wieku. Najlepiej oglądać je w lizbońskiej Alfamie, na stacjach lizbońskiego metra i na dworcu São Bento w Porto; Muzeum Azulejos w Lizbonie jest w październiku 2026 roku zamknięte z powodu remontu.

Historia azulejos

Portugalia | Ta wielobarwna ceramiczna dekoracja posiada mauretański rodowód (Azulejos in Aveiro by Cornelius Kibelka na licencji CC BY-SA 2.0)

Początkowo na azulejos widniały kolorowe, w przewadze niebieskie i żółte wzory geometryczne i roślinne, stopniowo zaczęto poszerzać wachlarz barw i przedstawianych rysunków. Samo słowo azulejos pochodzi od arabskiego az-zulayj, co tłumaczy się jako „wypolerowany kamień”.

Płytki przez wieki produkowano w Sewilli, a do Portugalii modę sprowadził Manuel I po wizycie w tym mieście w 1503 roku. Portugalscy rzemieślnicy, m.in. Marçal de Matos, zaczęli wtedy malować panele z postaciami i scenami religijnymi oraz mitologicznymi, wzorowanymi na malarstwie renesansowym. Kolejne etapy:

• XVI wiek – pierwsze figuralne panele, wzorowane na renesansie,
• XVIII wiek – „Cykl Mistrzów”: ogromne barokowe kompozycje, m.in. António de Oliveira Bernardesa; popyt napędzały także zamówienia do kolonii w Brazylii,
• ok. 1740 roku – styl rokokowy z pastoralnymi scenami,
• XX wiek – abstrakcyjne panele Marii Keil na pierwszych stacjach lizbońskiego metra.

Gdzie oglądać azulejos

Jedna z najstarszych dzielnic Lizbony – Alfama – jest prawdziwym skarbcem portugalskich azulejos. Jej piękne, kręte uliczki, zaułki i stare kamienice są niemal w całości pokryte tymi płytkami. Często przedstawiają one historyczne sceny, piękne krajobrazy i pejzaże lub po prostu służą jako tablice z nazwami ulic czy numerami domów. Portugalia jest bezkonkurencyjna, jeśli chodzi o pomysłowość i różnorodność wykorzystania azulejos, chociaż wcale nie są one portugalskim wynalazkiem – technikę przejęto od Maurów, a wcześniej rozwijała się w świecie islamu.

Portugalia | Kolorowe płytki ceramiczne azulejos to charakterystyczny element portugalskich ulic (Azulejos do Parque Municipal by Biblioteca Municipal de Figueiró dos Vinhos na licencji CC BY 2.0)

W Lizbonie działa także Muzeum Azulejos (Museu Nacional do Azulejo, Rua da Madre de Deus 4) w dawnym klasztorze Madre de Deus z 1509 roku. Ma jedną z największych kolekcji tych płytek na świecie i pokazuje ich historię od XV wieku do współczesności. Według strony muzeum placówka jest zamknięta z powodu prac w ramach unijnego planu odbudowy (PRR), a daty ponownego otwarcia strona nie podaje (stan na październik 2026). Godziny otwarcia i ceny biletów trzeba więc sprawdzić przed wizytą, np. dzwoniąc pod numer +351 218 100 340.

Poza Lizboną wspaniałe azulejos zdobią m.in. fasadę katedry w Coimbrze, a pokrewne mauretańskie dekoracje ceramiczne można podziwiać w hiszpańskiej Alhambrze. Współczesnych artystów azulejos i ich sztukę zobaczymy na kilku stacjach metra w Lizbonie, a także na dworcu Oriente i w jego okolicy. O innych stylach zdobniczych piszemy w artykule Architektura i sztuka Portugalii.

Dworzec São Bento w Porto – 20 tysięcy płytek

Największą dekorację z azulejos w Porto widać w hallu dworca São Bento. Ok. 20 tysięcy płytek pokrywa 551 m² ścian, a ich autorem jest Jorge Colaço. Pierwsze płytki położył 13 sierpnia 1905 roku, a całość ukończono w 1916 roku; płytki wyprodukowano w fabryce w Sacavém. Panele przedstawiają sceny z historii Portugalii – m.in. bitwę pod Arcos de Valdevez, wjazd Jana I do Porto z narzeczoną Filipą Lancaster w 1387 roku i zdobycie Ceuty w 1415 roku – oraz życie wsi: winobranie, spław wina Douro i pracę przy młynie wodnym. Więcej o mieście piszemy w artykule Porto.

Najczęstsze pytania o azulejos

Co znaczy słowo azulejo?

Nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego „wypolerowany kamień”. Choć kojarzy się z niebieskim kolorem (azul), nie wywodzi się ono od portugalskiego azul. Pierwsze płytki zdobiły przede wszystkim wzory geometryczne.

Czy azulejos to portugalski wynalazek?

Nie. Technikę wprowadzili na Półwysep Iberyjski Maurowie, a do Portugalii przeniósł ją Manuel I po wizycie w Sewilli w 1503 roku. Portugalczycy rozwinęli ją w XVIII wieku w wielkie barokowe panele.

Gdzie w Portugalii zobaczyć azulejos?

W Lizbonie w Alfamie i na stacjach metra, a w Porto na dworcu São Bento. Pokryte nimi fasady widać też w Aveiro. Muzeum Azulejos w Lizbonie jest zamknięte z powodu remontu (stan na październik 2026).