Architektura i sztuka Portugalii

Architektura i sztuka Portugalii to warstwy pozostawione przez kolejne ludy i epoki: neolityczne megality, rzymskie ruiny, wizygockie kościoły, romańskie katedry-fortece, cysterski gotyk Alcobaçy i Batalhi, a przede wszystkim rodzimy styl manueliński z przełomu XV i XVI wieku. Na tle Europy wyróżnia go właśnie ten morski, pełen przepychu styl epoki odkryć, którego perłą jest lizboński Klasztor Hieronimitów. Poniżej przedstawiamy najważniejsze style w porządku chronologicznym.

Portugalia | Katedra w Evorze (Evora by Javier Habladorcito na licencji CC BY-ND 2.0)

Megality, rzymskie ruiny i wizygockie kościoły

Każdy z ludów nawiedzających portugalskie ziemie pozostawił po sobie trwałe ślady swojej obecności: megality, ruiny budowli reprezentacyjnych, budowle sakralne. Najlepiej zachowane rzymskie miasto w kraju to Conímbriga koło Coimbry.

Spuściznę po Wizygotach reprezentują przede wszystkim VII-wieczne kościoły: São Pedro de Balsemão (okolice Lamego) i São Frutuoso (Braga).

Romanizm – katedry podobne do fortec

Styl romański wprowadzony został za pośrednictwem mnichów z opactwa Cluny, a do najlepiej reprezentujących go budowli należą XII-wieczne kościoły w Bravães i Tomarze oraz przypominające fortece katedry w Lizbonie, Coimbrze, Évorze, Bradze i Porto.

Gotyk cystersów – Alcobaça i Batalha

Gotyk zaszczepili w Portugalii cystersi, zasłużeni przede wszystkim budową kościołów i opactw, np. w Alcobaça – opactwo ufundował w 1153 roku pierwszy król Portugalii Alfons I Zdobywca, a gotycki kościół wznoszono w latach 1178–1252. Ma 106 m długości i do dziś jest największym kościołem w kraju. Spoczywają w nim Piotr I i Inês de Castro w gotyckich sarkofagach, a cały zespół wpisano na listę UNESCO w 1989 roku.

Dojrzały styl gotycki reprezentuje klasztor w Batalha. Jan I zaczął go wznosić w 1386 roku, w podziękowaniu za zwycięstwo w bitwie pod Aljubarrotą (1385), a prace trwały przez kilka pokoleń, do ok. 1517 roku. Dzięki temu na jednej budowli widać późny gotyk płomienisty (m.in. Kaplica Fundatora z lat 1426–1434, wzorowana na angielskim gotyku perpendykularnym) i dekorację manuelińską, np. w Niedokończonych Kaplicach. Klasztor wpisano na listę UNESCO w 1983 roku.

Portugalia | Gotycki klasztor w Batalha (Portugal-23 - Monastery of Batalha by Dennis Jarvis na licencji CC BY-SA 2.0)

Styl manueliński i renesans – architektura epoki odkryć

W XV w. rozwija się w Portugalii charakterystyczna gałąź malarstwa zwana „portugalskim prymitywizmem”, inspirowana sztuką flamandzką.

Za panowania Manuela I Szczęśliwego (1495–1521) rozwija się pełen przepychu styl manueliński, który powstał na przełomie XV i XVI wieku (większość budowli pochodzi z lat ok. 1490–1520). Łączy późny gotyk płomienisty z motywami morskimi i botanicznymi: sferami armilarnymi, linami, muszlami, wodorostami i krzyżami Zakonu Chrystusa. Nazwę nadał mu dopiero w 1842 roku historyk Francisco Adolfo de Varnhagen.

Najciekawsze zabytki tego stylu znajdują się w Tomarze (Klasztor Chrystusa z okazałym oknem kapitularza), Batalha (Niedokończone Kaplice), Sintrze, a w Lizbonie – w Klasztorze Hieronimitów i w Torre de Belém, zaprojektowanej przez Francisca de Arrudę.

W XVI w. rozwija się rzeźba, w Coimbrze powstaje szkoła skupiona wokół francuskich rzeźbiarzy renesansowych.

Barok i azulejos – Mafra i Coimbra

Wiek XVIII to czas baroku, o kunszcie którego najlepiej świadczą: pałac-klasztor w Mafrze, zdobienia biblioteki uniwersytetu w Coimbrze oraz złocone kolumny wielu kościołów.

Pałac w Mafrze budowano w latach 1717–1755 z rozkazu Jana V, a fundusze pochodziły w dużej mierze ze złota i diamentów z Brazylii. Kompleks ma ok. 1200 pomieszczeń, a dwie wieże bazyliki mieszczą w sumie 92 dzwony. Od 2019 roku jest na liście UNESCO. Biblioteka Joanina w Coimbrze powstała w latach 1717–1728 także z fundacji Jana V, a księgi chroni przed owadami kolonia nietoperzy.

Wnętrza świątyń i pałaców zdobiły wtedy także azulejos – malowane płytki ceramiczne.

Styl pombalinski – odbudowa Lizbony po 1755 roku

Po trzęsieniu ziemi z 1 listopada 1755 roku odbudowę lizbońskiej Baixy nadzorował markiz de Pombal, a plany opracowali inżynierowie wojskowi, m.in. Manuel da Maia i Eugénio dos Santos. Powstał oszczędny, neoklasyczny styl pombalinski: kamienice o kilku kondygnacjach z prostymi fasadami, ułożone w siatkę równych ulic. Domy wzmocniono drewnianym szkieletem zwanym gaiola („klatka”), który miał pochłaniać wstrząsy. Ten sam styl widać też w Vila Real de Santo António w Algarve.

Sztuka i architektura XX wieku

Wybitną postacią portugalskiego świata sztuki w już bliższych nam czasach, był XX-wieczny malarz kubista – Amadeu de Sousa Cardoso, którego prace oglądać możemy w muzeum w Amarante. Współcześni artyści prezentują swe dzieła w galerii lizbońskiej Fundacji Gulbenkiana.

Portugalska architektura współczesna ma dwóch laureatów Nagrody Pritzkera. Álvaro Siza otrzymał ją w 1992 roku; zaprojektował m.in. restaurację Boa Nova w Matosinhos (1963), osiedle Malagueira w Évorze (1977) i Muzeum Sztuki Współczesnej Serralves w Porto (1997). Eduardo Souto de Moura, laureat z 2011 roku, jest autorem m.in. stadionu miejskiego w Braga (2003) i Muzeum Paula Rego w Cascais (2008).

Portugalia | Klasztor hieronimitów (Mosteiro dos Jerónimos) w Lizbonie - perła stylu manuelińskiego (Cloisters at Mosteiro Dos Jerónimos by Dick O’Brien na licencji CC BY 2.0)

Które zabytki z tego przeglądu są na liście UNESCO?

Rok wpisania na listę światowego dziedzictwa podajemy za UNESCO:

• Klasztor Hieronimitów i Torre de Belém w Lizbonie – 1983,
• Klasztor w Batalha – 1983,
• Klasztor Chrystusa w Tomarze – 1983,
• centrum historyczne Évory – 1986,
• Klasztor w Alcobaça – 1989,
• krajobraz kulturowy Sintry – 1995,
• Uniwersytet w Coimbrze (wzgórze Alta i ulica Sofia) – 2013,
• Królewski Zespół Budowlany w Mafrze – 2019.

Najczęstsze pytania o architekturę Portugalii

Czym wyróżnia się styl manueliński?

To portugalska odmiana późnego gotyku z przełomu XV i XVI wieku, nazwana od króla Manuela I. Zdobią go motywy związane z odkryciami geograficznymi – sfery armilarne, liny, muszle i krzyże Zakonu Chrystusa.

Gdzie najlepiej zobaczyć styl manueliński?

W Lizbonie w Klasztorze Hieronimitów i Torre de Belém, a poza stolicą w Tomarze, Batalha i Sintrze. Pierwsze dwa obiekty stoją w tej samej dzielnicy Belém, więc łatwo zobaczyć je jednego dnia.

Dlaczego centrum Lizbony wygląda tak jednolicie?

Baixę odbudowano po trzęsieniu ziemi z 1755 roku według jednego planu: z prostymi fasadami i siatką ulic. To styl pombalinski, nazwany od markiza de Pombal.