Portugalia - archeologia

Najważniejsze zabytki archeologiczne Portugalii to paleolityczne ryty naskalne w dolinie Côa (lista UNESCO od 1998 r.), megality Alentejo z kromlechem Almendres pod Évorą, grody kultury Castro na północy oraz rzymskie ruiny Conímbrigi i Évory. Część z nich można zwiedzać z przewodnikiem lub samodzielnie, a najcenniejsze znaleziska trafiły do muzeów w Lizbonie, Conímbrydze i Guimarães.

Portugalia | Megality w okolicach Alentejo (Cromeleque dos Almendres, Alentejo, Portugal, September 2005 by Phillip Capper na licencji CC BY 2.0)

Gdzie zobaczyć prehistoryczną sztukę naskalną w Portugalii?

Malowidła w grocie Escoural, położonej pomiędzy Évorą a Montemor-o-Novo, powstały najprawdopodobniej w paleolicie. Są one jednym z wyjątkowych przykładów sztuki jaskiniowej kręgu franko-kantabryjskiego. W dolinie rzeki Côa, w okolicach Vila Nova de Foz Côa (Beira Alta), odkryto z kolei tysiące rytów naskalnych – rysunków wyrytych i wydrapanych w skale, a nie malowanych – powstałych mniej więcej między 22 000 a 10 000 lat p.n.e. Od 1998 r. znajdują się na liście UNESCO, a ich historię przybliża Museu do Côa.

Megality w Alentejo: kromlech Almendres i dolmeny

Znajdowane na obszarze Portugalii megality, czyli budowle wznoszone z olbrzymich głazów, często o funkcji grobowej, powstawały przez kilka tysiącleci epoki neolitu – najstarsze fazy kromlechu Almendres datuje się nawet na VI tysiąclecie p.n.e. Najliczniejsze pozostałości tego typu zabytków występują w rejonie Alentejo. Na niektórych głazach zachowały się abstrakcyjne malowidła wykonane czerwonym i czarnym barwnikiem. Do najbardziej znanych przykładów megalitów należą: dolmen* z Serra do Caramulo, menhir** z Abelhoa i z Luzim, krąg Xerez (Reguengos de Monsaraz) i kromlech*** z Almendres. Ten ostatni, złożony z ok. 95 granitowych monolitów, leży kilkanaście kilometrów od Évory i najłatwiej dotrzeć do niego samochodem.

*dolmen – budowla złożona z głazów w formie słupów pionowo zarytych w ziemi służących jako podpory i elementu horyzontalnego – pokrywy. Na najprostszą ich formę składają się dwie podpory i przykrywa. **menhir – ogromne, pionowo ustawione kamienne bryły, występujące pojedynczo. ***kromlech – kamienne bryły tworzące jakiś uporządkowany układ przestrzenny np. krąg lub elipsę.

Kultura Castro i grody citânias na północy kraju

Na terenach Portugalii odnotowuje się także istnienie pochodzącej z VI w. p.n.e. kultury zwanej Castro lub castreja, wyróżniającej się zaawansowanym budownictwem grodów, czyli osiedli o cechach obronnych ulokowanych zwykle na szczytach wzgórz - tzw. citânias. Tego typu osadnictwo rozwijało się na północ od rzeki Douro.

Domy położone wewnątrz murów obronnych tych osad budowane były na planie koła lub równoległoboku z luźno ułożonych kamieni. Szczeliny wypełniano ziemią lub gliną. Wielką zagadką archeologów do dziś pozostają domy w tzw. typie „ślimaka”, z kilkoma okrężnymi sektorami wokół głównej izby.

W czasie prac archeologicznych odkryto w niektórych z tych osad brukowane uliczki oraz pierwotną sieć kanalizacyjną. Do najbardziej znanych należą: citânia Sanfins i citânia de Briteiros. W Museu Martins Sarmento w Guimarães znajduje się najbogatsza kolekcja wyrobów należących do kultury Castro, m.in.: rzeźby, płaskorzeźby, plastyka figuralna.

Portugalia | Zarysy okrągłych domostw kultury Castro (Povoado fortificado de Cossourado by José Antonio Gil Martínez na licencji CC BY 2.0)

Gdzie szukać rzymskich zabytków w Portugalii?

Rzymianie pozostawili w Portugalii wiele śladów swej bytności. Do najtrwalszych i jednoznacznie kojarzących się z okresem rzymskiej dominacji należą ruiny monumentalnych świątyń, portyków, teatrów, dróg i mostów.

Conímbriga

Conímbriga była jednym z najważniejszych rzymskich miast w prowincji. Zachowały się tu ruiny wspaniałego zespołu urbanistycznego.

Aeminium (rzymska Coimbra)

W dawnym Aeminium, czyli dzisiejszej Coimbrze, odnaleziono, a następnie zrekonstruowano monumentalny kryptoportyk z dwiema mozaikowymi posadzkami. Dzisiaj w budowli tej mieści się oddział Muzeum Narodowego im. Machado de Castro.

Évora

W Évorze zachowały się ruiny monumentalnej świątyni, tradycyjnie nazywanej świątynią Diany (badacze wiążą ją raczej z kultem cesarza). Dziś możemy podziwiać jej kamienne podium i czternaście korynckich kolumn. Ich głowice przypominające kosz z liści akantu wykonane są z przepięknego, różowego marmuru. W oryginalnym miejscu zachował się także architraw, zaś poszczególne elementy fryzu możemy obejrzeć w miejskim muzeum – Museu Regional.

Lizbona

W dzisiejszej stolicy znajdował się teatr rzymski. Na jego istnienie w tym mieście, zanim jeszcze rozpoczęli swe poszukiwania archeolodzy, wskazywały opisy i rysunki pochodzące ze starożytnych źródeł pisanych.

Chaves

W miejscowości tej po dziś dzień zachował się starożytny most rzymski, co więcej wciąż pełni on swą funkcję.

Rzymianie pozostawili po sobie także wiele bezcennych okazów tej gałęzi sztuki, w której byli niekwestionowanymi mistrzami, mianowicie: mozaiki. Kunsztownie zdobione, barwne posadzki zachowały się m.in. w Conímbrydze, Milreu i Bradze.

Najcenniejsze kolekcje poświęcone sztuce rzymskiej, zarówno malarstwu, mozaice, jak i rzeźbie, znajdują się w:

• Museu Nacional de Arqueologia w Lizbonie

• Museu Monográfico w Conímbrydze

• Museu Regional w Évorze

Portugalia | Ruiny rzymskie w Evorze (Templo romano by Pedro Paulo Palazzo na licencji CC BY-SA 2.0)

Najczęstsze pytania o archeologię Portugalii

Gdzie w Portugalii zobaczyć rzymskie ruiny?

Najlepiej zachowane są ruiny Conímbrigi koło Coimbry, z mozaikami i łaźniami. Rzymską świątynię z czternastoma korynckimi kolumnami zobaczymy w Évorze, a rzymski most w Chaves, który wciąż jest używany.

Co to jest kromlech Almendres?

To zespół megalitów w Alentejo koło Évory, czyli kamiennych bloków ustawionych w uporządkowany układ. Najstarsze fazy kromlechu datuje się na VI tysiąclecie p.n.e.

Gdzie obejrzeć prehistoryczne ryty naskalne?

W dolinie rzeki Côa, w okolicach Vila Nova de Foz Côa, odkryto tysiące rytów naskalnych. Obszar wpisano na listę UNESCO w 1998 roku.