Archeologia i historia starożytna Chorwacji

Najważniejsze zabytki archeologiczne Chorwacji to stanowisko neandertalczyków w Krapinie (ok. 120–130 tys. lat), ślady greckich kolonii na wyspach Vis i Hvar oraz rzymskie miasta: Salona pod Splitem, Pula z amfiteatrem i Pałac Dioklecjana w Splicie. Poniżej przedstawiamy najciekawsze stanowiska od prehistorii po czasy rzymskie oraz muzea, w których można obejrzeć znaleziska.

Chorwacja | Rzymskie ruiny w Splicie (Roman Ruins - Solin - Outside Split - Croatia 01 by Adam Jones na licencji CC BY 2.0)

Prehistoria Chorwacji – od neandertalczyków po epokę brązu

Neandertalczycy z Krapiny

W 1899 roku na stanowisku Hušnjakovo brdo w pobliżu Krapiny odkryto skamieniałe szczątki neandertalczyków (Homo neanderthalensis). Trwającą do 1905 roku ekspedycją wykopaliskową kierował wybitny chorwacki paleontolog Dragutin Gorjanović-Kramberger. Odkryto wówczas około 900 fragmentów kości ludzkich, a także szczątki zwierząt plejstocenu – to największy zbiór szczątków ludzkich z tego okresu znaleziony w jednym miejscu. Kości neandertalczyków datuje się na ok. 120–130 tysięcy lat. Należały do kilkudziesięciu osobników różnej płci i wieku (od 2 do 40 lat), co umożliwiło przeprowadzenie wielu badań porównawczych nad gatunkiem.

Znaleziska z Krapiny można poznać w Muzeum Neandertalczyków z Krapiny (Muzej krapinskih neandertalaca), otwartym w 2010 roku tuż obok stanowiska.

Kultury eneolitu i epoki brązu

• Kultura vučedolska
• Kultura bjelobrdska
• Kultura daljska
• Kultura sopocka

Greckie kolonie na chorwackim wybrzeżu

Specyficzną kulturę Chorwacji ukształtowały na przestrzeni wieków jej burzliwe dzieje. Przybysze z różnych stron świata zaszczepiali na jej ziemiach przeróżne nowinki. Tak podziwiane dziś przez turystów oliwne gaje i kuszące winnice Chorwacja zawdzięcza wizycie Greków z IV w. p.n.e. Wówczas to przybyli z Sycylii Dorowie zaczęli zakładać u wybrzeży dzisiejszej Chorwacji swe kolonie handlowe. Do najważniejszych z nich należały: Issa (na wyspie Vis), Pharos (dzisiejszy Stari Grad na Hvarze), osada w Lumbardzie (na Korčuli), Tragurion (Trogir), Epetion (Stobreč), Salona (dzisiejszy Solin) i Epidauros (Cavtat). Grecy przynieśli ze sobą ponadto umiejętność budowy statków i wyrabiania ceramiki oraz pismo.

Chorwacja | Rzymski amfiteatr w Puli (Pula Arena - 2 by Grant Bishop na licencji CC BY-SA 2.0)

Rzymskie stanowiska archeologiczne w Chorwacji

Zadar i Split – rzymski plan ulic i pałac cesarza

Zadar – w mieście tym zachował się oryginalny rzymski plan ulic.

Split – to dawne rzymskie Spalatum. Na przełomie III i IV w. n.e. wzniesiono tu wspaniały pałac cesarza Dioklecjana, który dziś jest jedną z najlepiej zachowanych rzymskich budowli na świecie. Doskonały stan zachowania starożytnej architektury miasto zawdzięcza późniejszym osadnikom, którzy wznosili swe rezydencje i kościoły w obrębie murów pałacu nie burząc jego struktury. Monument wznosi się tuż nad zatoką. Owa forteca łączyła w sobie architekturę bogatej willi i obozu wojskowego, a jej wymiary wynoszą 215x180 m. Turyści mogą zwiedzać odkopane sale podziemi pałacu oraz otoczony kolumnami dziedziniec. Zachowały się także należące do kompleksu ruiny mauzoleum Dioklecjana i świątyni Jupitera.

Solin i Poreč – Salona i Parentium

Solin – starożytna Salona uchodzi za jedno z najciekawszych odkryć archeologicznych Chorwacji. Była to niegdyś stolica rzymskiej prowincji - Dalmacji. W mieście zachowały się starożytne mury miejskie, akwedukt i ruiny łaźni rzymskiej a także brama – Porta Caesarea z zachowanym fragmentem drogi. Na zachodnim krańcu Salony znajdują się ruiny amfiteatru z II w. n. e.

Poreč – to dawne Parentium: rzymskie miasto założone na zachodnim wybrzeżu Istrii. Główna ulica starożytnego miasta - decumanus (biegnąca na osi wschód – zachód) do dziś pełni swoją pierwotną funkcję. W starej części miasta zachowały się ruiny dwóch świątyń rzymskich.

Chorwacja | Detal z Pałacu Dioklecjana w Splicie (Diocletian’s Palace (XXVIII) by Institute for the Study of the Ancient World na licencji CC BY 2.0)

Pula, Krk i Brijuni – amfiteatr, forum i rzymskie wille

Pula – to starożytna kolonia rzymska Pola (Colonia Pietas Iulia Pola). Najznakomitszym zabytkiem miasta jest doskonale zachowany amfiteatr z I w. n.e., rozbudowany za cesarza Wespazjana. Budowla ta mogła pomieścić aż 23 tysiące osób. Owo „muzeum na wolnym powietrzu” mieści się nad zatoką na północny-wschód od starego miasta. Dziś zamiast krwawych walk gladiatorów odbywają się w amfiteatrze innego typu igrzyska – festiwale filmowe. W Puli zachowały się ponadto ruiny rzymskiego forum, dziś pełnego kawiarenek i pieszych (bynajmniej nie w togach). W północno-wschodniej części placu mieści się monumentalna świątynia Augusta. Do innych pozostałości po Imperium należą Łuk Sergiuszów, wzniesiony ok. 29–27 r. p.n.e., oraz fragmenty rzymskich murów obronnych.

Krk – w I w p. n. e. była to rzymska osada Curicum.

Brijuni – ruiny willi rzymskiej z I w n.e.

Dzieła rzymskich rzeźbiarzy podziwiać można w ogrodach na tyłach muzeów archeologicznych w Zagrzebiu i Puli.

Muzea archeologiczne w Chorwacji – gdzie obejrzeć znaleziska?

• Dubrownik – Muzeum Archeologiczne (w ramach Muzeów Dubrownika) – strona WWW
• Narona (Vid koło Metkovicia) – Muzeum Archeologiczne Narona – strona WWW
• Pula – Muzeum Archeologiczne Istrii – strona WWW; główny budynek jest w remoncie (stan na 2026), ale czynna jest wystawa w podziemiach amfiteatru
• Split – Muzeum Archeologiczne w Splicie – strona WWW
• Zadar – Muzeum Archeologiczne w Zadarze – strona WWW
• Zagrzeb – Muzeum Archeologiczne – strona WWW

Chorwacja | Solin (Solin Ruins by Adam Baker na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania o archeologię Chorwacji

Ile lat mają szczątki neandertalczyków z Krapiny?

Kości z Krapiny datuje się na ok. 120–130 tysięcy lat. Odkryto je w 1899 roku na stanowisku Hušnjakovo brdo, a wykopaliska prowadzono do 1905 roku.

Gdzie obejrzeć znaleziska z Krapiny?

W Muzeum Neandertalczyków z Krapiny (Muzej krapinskih neandertalaca), otwartym w 2010 roku obok stanowiska.

Jakie rzymskie stanowiska w Chorwacji są najłatwiejsze do zwiedzenia?

Najłatwiej połączyć Pałac Dioklecjana w Splicie z pobliskimi ruinami Salony w Solinie. Na Istrii warto zobaczyć amfiteatr w Puli, który mieścił ok. 23 tysięcy osób.