Fado – dźwięki smutku i tęsknoty

Fado to tradycyjna portugalska pieśń o tęsknocie (saudade), śpiewana przy akompaniamencie gitary portugalskiej i klasycznej (viola). Narodziła się w pierwszej połowie XIX w. w ubogich dzielnicach Lizbony – Alfamie, Mourarii i Bairro Alto – a 27 listopada 2011 r. została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Najlepiej posłuchać jej na żywo w lizbońskich casas de fado albo w Coimbrze, która ma własną, studencką odmianę pieśni.

Portugalia | O Fado – obraz José Malhoi z 1910 r., dziś w zbiorach Museu de Lisboa (Jose malhoa fado by José Malhoa, Wikimedia Commons, domena publiczna)

Pochodzenie fado

Rodowód pieśni nie jest do końca znany, ale istnieje kilka hipotez na temat jej powstania. Udokumentowane początki gatunku sięgają lat 20. i 30. XIX w. w portowych, biednych dzielnicach Lizbony, a sławę przyniosła mu legendarna śpiewaczka Maria Severa. Jedna z hipotez mówi, iż fado zrodziło się z rytualnych, pełnych tęsknoty śpiewów afrykańskich niewolników z Brazylii, inna doszukuje się korzeni pieśni w smutnej muzyce biednych potomków muzułmańskich, jeszcze inna specyficzną frazę fado tłumaczy nie jako szloch, lecz jako szum fal, wskazując tym samym na rodowód żeglarski.

Czym jest fado

Samo słowo fado pochodzi od łacińskiego fatum – los, przeznaczenie. Najczęściej pojawiającymi się w wersach tej niezwykłej pieśni wyrazami są: saudade (tęsknota), tristeza (smutek) i amor (miłość), łatwo zatem domyślić się, w jakim nastroju utrzymane są jej rytmy. Śpiewaka (fadista) akompaniują zwykle dwaj muzycy: jeden gra na gruszkowatej, dwunastostrunowej gitarze portugalskiej, drugi na gitarze klasycznej, którą Portugalczycy nazywają viola. Podczas występu obowiązuje cisza – rozmowy w trakcie pieśni uchodzą za brak szacunku.

Portugalia | Fado na ulicach Lizbony (by sandro petri na licencji FreeImages)

Fado lizbońskie i fado z Coimbry

Fado lizbońskie śpiewają zarówno kobiety, jak i mężczyźni, a jego tematem są miłość, zazdrość, bieda i życie w starych dzielnicach miasta. Istnieje też bardzo romantyczna, studencka odmiana fado, której kolebką jest Coimbra. Wykonują ją wyłącznie mężczyźni w akademickich strojach, a gitara z Coimbry ma własny strój i brzmienie. Wedle tradycji studenci tamtejszego uniwersytetu zbierają się wieczorami na placu Starego Miasta lub na schodach Starej Katedry i odziani w czarne peleryny śpiewają serenady o swoich mniej lub bardziej szczęśliwych miłościach i mniej lub bardziej łaskawych damach serc.

Amália Rodrigues i współcześni artyści

Największą gwiazdą fado była Amália Rodrigues (1920–1999), nazywana „królową fado”. To ona w XX w. rozsławiła lizbońskie fado na całym świecie, a po śmierci została pochowana w Panteonie Narodowym. Współcześnie tradycję kontynuują m.in. Mariza, Ana Moura, Camané i Carminho, a zmarły w 2021 r. Carlos do Carmo był jednym z najważniejszych fadistów drugiej połowy XX w.

Fado na liście UNESCO (2011)

27 listopada 2011 roku, podczas obrad komitetu UNESCO na Bali, fado zostało wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Wniosek Lizbona złożyła w 2010 roku, a kandydaturę od początku wspierali znani fadiści, m.in. Mariza i Carlos do Carmo.

Portugalia | Mariza – jedna z najbardziej znanych współczesnych wykonawczyń fado (Ano de Portugal no Brasil by Secretaria Especial da Cultura do Ministério da Cidadania na licencji CC BY 2.0)

Gdzie posłuchać fado w Lizbonie

Więcej o historii gatunku i jego wielkich postaciach dowiemy się w lizbońskiej Alfamie, w Muzeum Fado. Fado na żywo najlepiej usłyszeć w casas de fado – klimatycznych restauracjach w Alfamie, Mourarii i Bairro Alto, gdzie występy przeplatają się z kolacją. Zwykle obowiązuje w nich minimalna kwota zamówienia, a pierwsze występy zaczynają się wieczorem, najczęściej po 20:00. W mniejszych tawernach można trafić na fado vadio, czyli fado amatorskie, w którym śpiewają goście i okoliczni mieszkańcy. Na wieczór w popularnych lokalach warto zarezerwować stolik z wyprzedzeniem, zwłaszcza w sezonie. Fado to jedna z najważniejszych atrakcji Lizbony, obok tramwaju nr 28 i punktów widokowych.

Najczęstsze pytania

Co oznacza słowo fado?

Słowo fado pochodzi od łacińskiego fatum, czyli los lub przeznaczenie. Pieśni opowiadają o tęsknocie (saudade), miłości, smutku i trudnym życiu, dlatego fado uchodzi za muzyczny wyraz portugalskiej duszy.

Czym różni się fado z Coimbry od fado lizbońskiego?

Fado lizbońskie śpiewają kobiety i mężczyźni, najczęściej w restauracjach i tawernach, a jego tematy są bliskie codzienności. Fado z Coimbry wykonują wyłącznie mężczyźni w studenckich pelerynach, zwykle nocą, jako serenady; ma też własną odmianę gitary.

Gdzie najlepiej posłuchać fado w Lizbonie?

Najwięcej casas de fado działa w Alfamie, Mourarii i Bairro Alto. Występy odbywają się wieczorem, zwykle podczas kolacji. Przed wizytą w lokalu warto zajrzeć do Muzeum Fado w Alfamie, które przybliża historię gatunku i jego największych wykonawców.

Kiedy fado wpisano na listę UNESCO?

Fado wpisano na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości 27 listopada 2011 r., podczas obrad komitetu UNESCO na Bali. Wniosek złożyła Lizbona w 2010 r.