Historia Soboru Sofijskiego w Kijowie – od 1011 r. do dziś

Sobór Mądrości Bożej w Kijowie (Sobór Sofijski) założył według najnowszych ustaleń Włodzimierz Wielki w 1011 r., a ukończył jego syn Jarosław Mądry, pochowany w soborze w 1054 r. To najstarsza zachowana świątynia Rusi Kijowskiej: przetrwała najazd Batu-chana w 1240 r., upadek w XVI w. i barokową przebudowę za hetmana Mazepy, a od 1990 r. jest wpisana na listę UNESCO.

Poniżej opisujemy dzieje świątyni krok po kroku. Praktyczne informacje o zwiedzaniu, mozaikach i freskach znajdziesz w przewodniku Sobór Mądrości Bożej w Kijowie.

Ukraina | Sobór Mądrości Bożej – najstarsza spośród zachowanych świątyń Rusi Kijowskiej (Kiev: Saint Sophia’s Cathedral by Jorge Franganillo na licencji CC BY 2.0)

Kiedy zbudowano Sobór Sofijski? Spór o datę

Sobór Mądrości Bożej to najstarsza ruska świątynia wśród tych, które zachowały się do naszych czasów. Starsza była tylko Cerkiew Dziesięcinna, ale zburzyli ją Mongołowie.

Daty z kronik

Przez długi czas uważano, że Sofię zbudował Jarosław Mądry w 1037 roku. Tak napisał w swojej „Powieści minionych lat” Kronikarz Nestor. On też wskazał, że w tymże roku kniaź zbudował Złotą Bramę, Cerkiew Błagowieszczeńską i jeszcze dwa wielkie monastery. Wybudowanie całego kompleksu ogromnych budowli w ciągu jednego roku nawet dzisiaj byłoby mało prawdopodobne, a co dopiero przy możliwościach budowniczych sprzed tysiąca lat. Dlatego badacze dawno już poddali w wątpliwość datę budowy Sofii Kijowskiej, przyjmując, że Nestor raczej podsumował tylko w 1037 roku budowlaną działalność Jarosława.

Kronika Nowogrodzka datuje budowę soboru na 1017 rok. Ale w tym dokumencie również wiele dat wzbudza wątpliwości historyków. Nie patrząc na dwudziestoletnią różnicę w datach dwóch ważnych źródeł pisanych, uczeni zdecydowali, że w 1017 r. rozpoczęto budowę Sofii Kijowskiej, a w 1037 r. ją zakończono.

Nowe ustalenia badaczy

Ale na tym badania się nie kończą. W niemieckiej „Kronice” Thietmara z Merseburga znaleziono bowiem zapis o istnieniu Soboru Sofijskiego w latach 1017-1018, a także o pożarze świątyni.

Szczegółowe badanie „Słowa o prawie i łasce” metropolity Iłłariona pozwoliło stwierdzić, że w 1022 r. Sobór Sofijski nie tylko istniał, ale był już bardzo znany. Poza tym Iłłarion zauważył, że budowę soboru rozpoczął kniaź Władimir Wielki, a zakończył jego syn Jarosław. Skoro jednak Władimir zmarł w 1015 roku, to pojawiła się hipoteza, że sobór wzniesiono jeszcze wcześniej. Tę hipotezę potwierdziły badania naściennych napisów budowli, przeprowadzone w ostatnim dziesięcioleciu.

Naukowi współpracownicy historyczno-kulturowego rezerwatu „Sofia Kijowska” twierdzą, że rezultaty ostatnich badań wykazały, iż sobór został założony przez Władimira Wielkiego w 1011 r., ukończony w 1017 r. przez Jarosława Mądrego i wyświęcony w 1018 r. To oznacza, że w 2011 roku przypadał okrągły jubileusz soboru. Nawet jeśli części uczonych to nie przekonuje, to jednak UNESCO przyjęło już tę nową datę.

Ukraina | W oddali Sobór Mądrości Bożej (Saint Sophia’s Cathedral by Hans Birger Nilsen na licencji CC BY 2.0)

Burzliwe dzieje świątyni od XI do XV wieku

Główna świątynia Rusi Kijowskiej

Sobór Mądrości Bożej w Kijowie budowano na zasadzie analogii do Soboru Sofijskiego Konstantynopola, jako główną budowlę państwa. Pojawienie się tego budynku w stolicy Rusi oznaczało ukazanie się „drugiego Jeruzalem” (tak właśnie nazywano wówczas Kijów, a nie Moskwę).

Zgodnie z kniaziowskimi planami Sobór Sofijski stał się główną świątynią Rusi Kijowskiej, rezydencją metropolity kijowskiego, a plac przed soborem – głównym placem państwa, na którym zbierały się wiece, rady, a kniaziowie niejednokrotnie wznosili mowy do narodu.

Po śmierci Jarosława Ruś ogarnął wielki kryzys, związany z zażartą walką kniaziów o księstwo kijowskie. Odczuł na sobie ten kryzys również i Sobór Sofijski: nie raz grabiono go, a nawet próbowano podpalić (w 1180 r.).

Najazd Batu-chana i losy metropolii

6 grudnia 1240 roku Kijów zdobyły wojska Batu-chana. Ostatni obrońcy miasta zginęli pod gruzami starej kamiennej budowli Rusi – Cerkwi Dziesięcinnej. Sofia Kijowska na szczęście ocalała, choć została ograbiona. Już po 10 latach sobór odrodził się jako duchowo-historyczne centrum Kijowa i księstwa oraz główna świątynia 19 diecezji.

W 1246 r. staraniem Daniły Halickiego utworzono nową metropolię z centrum w Haliczu. Metropolitą mianowano protegowanego Daniły – Kiryłła II. Po pewnym czasie nowy metropolita przeniósł się do Kijowa, do starej rezydencji metropolitów – Sofii Kijowskiej. Stało się to prawdopodobnie po roku 1264 (po śmierci Daniły Halickiego). W 1267 r. Kiryłł II otrzymał od chana Mengu-Timura jarłyk (pisemne rozporządzenie) o tolerancji ordyńskiej władzy w stosunku do cerkwi prawosławnej. Duchowieństwo zwolniono od podatków, a majątek cerkiewny uznano za nietykalny.

Na początku lat siedemdziesiątych XIII wieku Sobór Sofijski poddano kapitalnemu remontowi, jednak następca Kiryłła II metropolita Maksym przeniósł metropolię do miasta Włodzimierza nad rzeką Klaźmą. W 1325 r. rezydencja metropolity została przeniesiona do Moskwy. Do 1461 roku metropolici w Moskwie nazywali się metropolitami kijowskimi i całej Rusi. Wśród przyczyn przeniesienia rezydencji wymienia się m.in. ciągłe najazdy tatarskie, choć w tym czasie doświadczała ich także Moskwa.

Zakaz remontów w XV wieku

Pod koniec XV wieku zaczął się silny nacisk na cerkiew prawosławną ze strony katolickiej. Wielki Książę Litewski i król Polski Kazimierz IV wydał w roku 1481 rozporządzenie o zakazie budowy nowych i remontowania starych świątyń prawosławnych. Dla Soboru Świętej Zofii nastały ciężkie czasy.

Ukraina | Sobór Mądrości Bożej to najstarsza ruska świątynia wśród tych, które zachowały się do naszych czasów (Kiev: Saint Sophia’s Cathedral by Jorge Franganillo na licencji CC BY 2.0)

Upadek soboru w XVI w. i odbudowa za Mazepy

Istnieje udokumentowane potwierdzenie stanu Soboru w XVI wieku: „Obecnie cerkiew stoi na pustym placu z dala od ludzi, jest jeszcze cała i duchowieństwo odprawia w określonym czasie nabożeństwa. Dookoła przecieka deszcz, runęła galeria wokół cerkwi. Drzwi nie mają zamków, tylko zabite lichymi deskami. Wewnątrz jest cerkiew jeszcze nienaruszona, wokół są cenne malowidła i złocenia. Z ołtarza zabrali już niebieskie wrota do innej cerkwi, ale zostawili dwie ikony. Kopuła pośrodku ołtarza ma jeszcze krzyż i jest pokryta ołowiem. W innych miejscach ołów zabrali i zrobili zadaszenie z desek”. Taką Sofię Kijowską zobaczył lwowski kupiec Martin Gruneweg w 1584 roku.

Po umowie Perejasławskiej z Moskwą i śmierci Bogdana Chmielnickiego nastał okres upadku Soboru Sofijskiego. Ciągnął się przez trzy dziesięciolecia i trwał do końca XVII wieku, kiedy hetmanem Ukrainy został Iwan Mazepa.

Mazepa rozpoczął intensywną budowę świątyń na Ukrainie w nowym stylu barokowym. Hetmanowi bardzo podobał się ten styl, ale chciał widzieć w nim także cechy ukraińskie. Architekci próbowali spełnić życzenie Mazepy i w ten sposób powstał nowy styl architektoniczny – kozacki barok. Ten styl, chyba jedyny czysto ukraiński, jest dziś wizytówką Ukrainy.

Mazepa włożył ogromne środki w remont Zofii Kijowskiej. Świątynia została odbudowana i dostrojona. Pojawiły się wewnętrzne galerie, nad zewnętrznymi dobudowano drugą kondygnację. Wtedy też wzniesiono sześć nowych kopuł, które – podobnie jak stare – przybrały cechy ukraińskiego baroku. Sobór Sofijski po raz drugi w swojej historii przeistoczył się we wzorzec ukraińskiej świątyni.

Dzwonnica Soboru Sofijskiego: wysokość i dzwony

Obok soboru wyrosła w latach 1699-1707 dzwonnica. Początkowo miała trzy piętra. Podczas trzęsienia ziemi w 1742 r. dwa górne piętra zostały częściowo zrujnowane. Po remoncie dzwonnica przybrała współczesny kształt. Wysokość dzwonnicy Soboru Sofijskiego wynosi 76 m. Jest to jedna z najwyższych dzwonnic Ukrainy. Jej elewację zdobi bogata barokowa dekoracja. W XVIII w. zawieszono w niej dzwony. Największym z nich był dzwon „Rafael”, ważący 13 ton. Ze starych dzwonów ocalał tylko jeden – dzwon „Mazepa”. Ma on wysokość 125 cm i średnicę 155 cm. Dokładnej masy dzwonu nikt nie zna, ponieważ nikt go z dzwonnicy nie zdejmował.

Dzwonnica Soboru Sofijskiego jest udostępniana zwiedzającym – po wykupieniu biletu można wejść na górne piętro i obejrzeć panoramę centrum Kijowa ze Złotą Bramą i Klasztorem św. Michała w tle.

Ukraina | Zielona kopuła z pozłacaną figurą anioła na szczycie Soboru Mądrości Bożej (Catedral de Santa Sofía by Juanedc na licencji CC BY 2.0)

Wymiary, mozaiki i status soboru dziś

Współczesne wymiary soboru wynoszą: długość – ok. 42 m, szerokość – ok. 55 m, wysokość – 29 m. Budowla posiada dwie kondygnacje i 9 apsyd (pomieszczenia dostawiane do bryły świątyni). Wieńczy ją 19 kopuł, z których 8 posiada starą formę sferyczną, a 11 – barokową-gruszkowatą.

Wnętrze świątyni zachowało się w dużej części jeszcze z XI wieku. Z tego okresu pochodzi 3000 m2 fresków i 260 m2 mozaik. Świątynne mozaiki wykonano z ponad stu odcieni szkliwa. Najbardziej znany jest sześciometrowy wizerunek Bogurodzicy-Oranty (“Modlącej się”), zachowany do naszych czasów praktycznie bez prac odnowieniowych. Ścianę, na której znajduje się ta mozaika, nazywają Ukraińcy „ścianą niezniszczalną”, jako że pozostała całkowicie nienaruszona nawet w najgorszych dla Soboru czasach. Żaden z najeźdźców, którzy w różnych okresach zajmowali Kijów, nie podniósł ręki na Orantę. Podróżnych, którzy zaglądali do na wpół zrujnowanego soboru, zaskakiwała ta nienaruszona mozaika.

W soborze znajduje się nekropolia Sofii Kijowskiej, w której najstarszy jest sarkofag Jarosława Mądrego o wadze 6 ton.

Sobór Sofijski, będący obecnie państwowym muzeum-rezerwatem architektonicznym i posiadający wpis na listę UNESCO nie należy do żadnej organizacji religijnej i nie są tam odprawiane nabożeństwa.

Wyjątek stanowi dzień 24 sierpnia – Dzień Niepodległości Ukrainy, kiedy przedstawiciele organizacji religijnych biorą udział w modlitwie za Ukrainę (od 2005 roku). Jednak 22 listopada 2006 r. Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego odmówiła udziału w przyszłych tego rodzaju przedsięwzięciach: zgodnie z uchwałą synodu UCP modlitwa razem z „odłączonymi od cerkwi” stoi w sprzeczności z zasadami apostolskimi.

Sofia Kijowska w czasie wojny

We wrześniu 2023 r. UNESCO wpisało Sofię Kijowską na listę światowego dziedzictwa w zagrożeniu z powodu rosyjskiej agresji. 10 czerwca 2025 r. fala uderzeniowa po ostrzale uszkodziła część centralnej absydy na wschodniej elewacji soboru.

Najważniejsze daty w historii Soboru Sofijskiego

• 1011 – założenie soboru przez Włodzimierza Wielkiego (według najnowszych badań)
• 1017–1018 – ukończenie i wyświęcenie świątyni za Jarosława Mądrego
• 1054 – pochówek Jarosława Mądrego w soborze
• 1240 – zdobycie Kijowa przez wojska Batu-chana; sobór ograbiony, ale ocalały
• 1325 – przeniesienie rezydencji metropolity do Moskwy
• 1633 – początek odbudowy z inicjatywy metropolity Piotra Mohyły
• koniec XVII w. – barokowa przebudowa za hetmana Iwana Mazepy
• 1699–1707 – budowa dzwonnicy
• 1990 – wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO
• 2023 – wpis na listę dziedzictwa w zagrożeniu

Najczęstsze pytania

Kiedy zbudowano Sobór Mądrości Bożej w Kijowie?

Według najnowszych ustaleń założył go w 1011 r. Włodzimierz Wielki, a ukończył Jarosław Mądry; dawniej podawano 1037 r. za kroniką Nestora. UNESCO przyjęło nową datę.

Czy sobór przetrwał najazd mongolski?

Tak. Kijów zdobył 6 grudnia 1240 r. Batu-chan, ale sobór został tylko ograbiony i po ok. 10 latach odrodził się jako centrum miasta.

Kto przebudował sobór w stylu barokowym?

Zasadnicza barokowa przebudowa nastąpiła za hetmana Iwana Mazepy, który ufundował nowe galerie i kopuły; wcześniejszą renowację zlecił w 1633 r. metropolita Piotr Mohyła.