Wirujący derwisze w Turcji

Wirujący derwisze to mewlewici – sufickie bractwo założone w Konyi po śmierci poety i mistyka Rumiego (Mewlany) w 1273 r. przez jego syna Sultana Weleda i ucznia Husamaddina Çelebiego. Mewlewici oddają cześć Bogu rytualnym tańcem wirowym zwanym sema. Ceremonia sema została uznana przez UNESCO za arcydzieło niematerialnego dziedzictwa ludzkości (2005), a w 2008 r. wpisana na Listę Reprezentatywną. Dziś ich taniec można zobaczyć podczas pokazów m.in. w Konyi, Stambule i Kapadocji, a największe obchody odbywają się co roku w Konyi w tygodniu kończącym się 17 grudnia.

Turcja – Kapadocja | Wirujący derwisze (Kapadokia-Dervish dance by Uzi Yachin na licencji CC BY-ND 2.0)

Kim są mewlewici i na czym polega ich taniec?

Mewlewici to sufickie (mistyczne) bractwo muzułmańskie, założone w Konyi w XIII wieku po śmierci poety i mistyka Dżalala ad-Din Rumiego, zwanego przez swych uczniów Mewlaną (dosł. „Nasz Pan”). Bractwo działało przez wieki na terenie Imperium Osmańskiego i było bardzo wpływowe, aż do września 1925 roku, kiedy to zakazano działalności bractw sufickich na terenie całej Turcji, a ich klasztory (mewlewihane) zamknięto.

Cechą charakterystyczną obrzędowości mewlewitów, od której wzięli oni swą popularną nazwę „wirujących derwiszów”, jest taniec sema. Szejh stoi w najbardziej honorowym miejscu sali i czuwa nad przebiegiem rytuału. Taniec jest wirowaniem, którego celem jest duchowe rozpłynięcie się w Bogu. Według opisu UNESCO tancerz obraca się na lewej stopie, odpychając się prawą, a wzrok ma otwarty, lecz nieskupiony, tak że obrazy zlewają się w jedno. Oprawę muzyczną (ayin) tworzą co najmniej śpiewak, flecista grający na ney, kotlista i grajek na talerzach.

Co symbolizują stroje i przebieg ceremonii sema?

Strój derwisza ma znaczenie symboliczne:

• wysoka brązowa czapka (sikke) oznacza nagrobek,
• czarny płaszcz (hırka) – śmierć i grób,
• biała szata – śmiertelny całun ego, a zdjęcie płaszcza oznacza duchowe odrodzenie.

Ceremonia składa się z kilku części: wychwalającej Proroka pieśni Naat-ı Şerif, wejścia szejha (Sultan Veled) oraz czterech tańców zwanych selam, które odpowiadają kolejnym etapom duchowej drogi – od wiedzy, przez miłość, po całkowite oddanie. Dawniej adepci przechodzili 1001 dni odosobnionego szkolenia w klasztorach mewlewitów, ucząc się etyki, modlitwy, muzyki religijnej, poezji i tańca.

Turcja | Mewlewici przetrwali na terenie Turcji do dziś – m.in. dzięki temu, że przekształcili się w organizację apolityczną (P1060922 by Ricardo Tulio Gandelman na licencji CC BY 2.0)

Czy wirujący derwisze istnieją dzisiaj?

Mewlewici przetrwali na terenie Turcji do dziś – m.in. dzięki temu, że przekształcili się w organizację apolityczną, ale również dzięki swym obrzędom, które łatwo pokazać publiczności jako widowisko.

W 1954 r. rząd turecki zezwolił mewlewitom na wykonywanie tańca dla turystów przez dwa tygodnie w roku. Nie mogą jednak działać jako oficjalne bractwo sufickie, ponieważ te wciąż są w Turcji zakazane; sema pokazuje się dziś jako wydarzenie kulturalne, a nie religijne. UNESCO zwraca uwagę, że wiele ceremonii odbywa się dziś głównie dla turystów, a nie w tradycyjnym kontekście.

Na czele bractwa stoi potomek Mewlany w linii męskiej – obecnie Faruk Hemdem Çelebi. Od lat 70. XX wieku zakon rozwija się także na Zachodzie, gdzie działają wspólnoty pod kierunkiem uznanych szejhów.

Pokazy tańca mewlewitów można dziś podziwiać w niektórych miastach tureckich, w tym w Stambule oraz w dawnym ośrodku tego bractwa sufickiego – Konyi.

Gdzie zobaczyć wirujących derwiszy

Najważniejszym miejscem jest Konya w regionie Środkowej Anatolii. Dawny klasztor mewlewitów z grobowcem Rumiego po delegalizacji bractw w 1925 r. zamieniono w Muzeum Mewlany. Co roku w grudniu odbywają się tu obchody Şeb-i Arus („nocy zaślubin”), upamiętniające śmierć Rumiego 17 grudnia 1273 r. – trwają tydzień i przyciągają pielgrzymów z całego świata, a na ceremonie obowiązują bilety.

Pokazy sema organizowane są także w Stambule oraz w Kapadocji, gdzie często stanowią część wycieczek fakultatywnych. Sema ma charakter religijny – podczas pokazu nie klaszcze się, a fotografowanie bywa ograniczone.

Turcja | Taniec derwiszów jest popularną atrakcją turystyczną (P1060925 by Ricardo Tulio Gandelman na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania

Gdzie w Turcji zobaczyć wirujących derwiszy?

Najważniejszym miejscem jest Konya, dawny ośrodek mewlewitów. Pokazy sema organizuje się też w Stambule i w Kapadocji, często w ramach wycieczek fakultatywnych.

Co oznacza taniec sema?

To rytuał, w którym tancerze wirują, by duchowo rozpłynąć się w Bogu. Ceremonia sema jest wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, a w jej czasie nie klaszcze się, a fotografowanie bywa ograniczone.

Kiedy odbywają się obchody w Konyi?

Co roku w grudniu, w tygodniu kończącym się 17 grudnia, rocznicą śmierci Rumiego (Şeb-i Arus). Na ceremonie obowiązują bilety.