Grobowce Królewskie w pobliżu Pafos

Grobowce Królewskie to rozległa nekropolia ok. 2 km na północ od portu w Pafos, złożona z podziemnych grobowców wykutych w litej skale – niektóre mają atria otoczone doryckimi kolumnami. Najstarsze pochodzą z końca IV w. p.n.e., a chowano tu zmarłych aż do III w. n.e. Wbrew nazwie nie spoczywają tu królowie, lecz arystokraci i wysocy urzędnicy Pafos; nazwa wzięła się stąd, że tak okazałe grobowce kojarzono z władcami. Od 1980 r. nekropolia jest częścią wpisu UNESCO „Pafos”.

Cypr | Archeologiczne stanowisko Grobowców Królewskich jest częścią cmentarza antycznego Pafos (The Tombs of the Kings - Paphos (Pafos), Cyprus by Glen Bowman na licencji CC BY-SA 2.0)

Domy wykute w skale

Bez względu na to, kto naprawdę znalazł tutaj swoje miejsce wiecznego spoczynku, skalne grobowce są jedyne w swoim rodzaju. W gruncie rzeczy nie są to też zwykłe grobowce, jakie znamy, ale raczej regularne domy wykute głęboko w ziemi. Z otoczonego kolumnami i filarami atrium prowadziły schody do właściwych pomieszczeń grobowych, które wykuto w wapiennej skale. Najważniejsze grobowce na tej ogromnej powierzchni zostały skatalogowane, a niektóre z nich są dostępne dla zwiedzających. Nie ma tylko żadnych dodatkowych przedmiotów; te zostały zrabowane już w czasach rzymskich.

Poza tym niektóre z pieczar i komór były w średniowieczu zamieszkane. Ze względu na metraż, było to całkiem realne, jednak świadomość przebywania w jednym miejscu ze zmarłym albo jego duszą, na pewno nie każdemu odpowiadała.

Grobowce Królewskie a UNESCO

Archeologiczne stanowisko Grobowców Królewskich jest częścią cmentarza antycznego Pafos i znajduje się na skraju tzw. Nekropolii Północnej. To miejsce, jak również Park Archeologiczny Kato Pafos, zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO (o pozostałych cypryjskich wpisach piszemy w artykule Cypryjskie obiekty na liście UNESCO).

Grobowce Królewskie, w całości wykute w skale, należą do najważniejszych budowli, jakie pozostały do naszych czasów z antyku i są cennymi pomnikami architektury hellenistycznej w Pafos.

Cypr | Grobowce Królewskie należą do najważniejszych budowli w Pafos (Paphos_March_2013 026 by Alan Samuel na licencji CC BY 2.0)

Dlaczego ta nekropolia jest tak ważna?

Być może ktoś zastanawia się, dlaczego ta nekropolia jest tak ważna i godna zwiedzenia. Otóż, dostarcza ona znaczących informacji odnośnie życia mieszkańców miasta, głównie zaś ich pozycji społecznej, czasem też aktywności zawodowej. Dodatkowo dowiadujemy się więcej o życiu codziennym miasta, jego stosunku do otaczającego świata, kontaktach z innymi kulturami i ich ewentualnych wpływach.

Pogrzebowe zwyczaje mieszkańców stanowią ważny obiekt studiów, ponieważ sposób chowania zmarłych i wyposażenie grobów ujawniają ich religijne przekonania, pochodzenie i wiele innych ważnych historycznie elementów.

Mimo nazwania miejsca „Grobowcami Królewskimi”, nie ma dowodów archeologicznych, aby pochowani byli tutaj królowie cypryjscy (poza może jednym przypadkiem). Określenie czasu ich powstania między okresem hellenistycznym i rzymskim wyklucza taką możliwość, ponieważ królestwo cypryjskie, po podbiciu go przez Ptolemeuszy (Lagidów), przestało istnieć. Nekropolia została założona równocześnie z Nea Paphos.

Cypr | Grobowce Królewskie zostały wykute w skale (Tomb of the kings by einalem na licencji CC BY-SA 2.0)

Największe wrażenie robi północna część nekropolii – ta wpisana na listę UNESCO. Całkowita powierzchnia wszystkich miejsc pochówku jest bardzo duża i rozciąga się na całym obszarze wzdłuż murów miejskich. Zawiera wiele rodzajów grobów, nie tylko wykutych w skale. Najstarsze z nich pochodzą z końca IV w. p.n.e. Kolejne powstawały nieco później, w III w. p.n.e., wraz z rozwojem zamożnych rodzin. Również otoczenie nekropolii wypełniało się grobami, ale biedniejszych ludzi, którzy jedno miejsce wykorzystywali wielokrotnie.

Niestety, nekropolia była powszechnie znana i została nie tylko splądrowana, ale też uszkodzona przez kamieniołomy i zdewastowana przez bezdomnych. Niektóre monumenty uległy całkowitemu zniszczeniu. Największe i najbardziej atrakcyjne dla zwiedzających są grobowce oznaczone numerami 3 i 6.

Cypr | Skalne grobowce są jedyne w swoim rodzaju (The Tombs of the Kings - Paphos (Pafos), Cyprus by Glen Bowman na licencji CC BY-SA 2.0)

Grobowiec nr 3

Zbudowany w stylu doryckim, najstarszym z doskonałych greckich stylów architektonicznych. Atrium otoczone jest doryckimi kolumnami. Kolumny doryckie nie posiadają bazy, a jedynie prostą głowicę. Widać na nich dobrze odrestaurowane doryckie fryzy z metopami i tryglifami. Pierwowzorem architektonicznym tych grobowców była prawdopodobnie nekropolia w Aleksandrii. Można dostrzec duże podobieństwo do malowideł nekropolii Mustafy Paszy w tym mieście. Większość elementów tutejszej nagrobnej architektury można znaleźć także w budynkach mieszkalnych okresu hellenistycznego, które znane są np. w Delos, Pergamos, Proni i innych miastach antycznego świata Grecji.

Kamienne stopnie prowadzą do wnętrza grobowca. Po drodze i w środku zobaczysz:

• zbiornik na wodę po lewej stronie – ma rytualne i symboliczne znaczenie: zmarli przechodzili ze świata żywych do świata zmarłych przez rzekę, a woda służyła też do rytualnego obmycia obecnych na pogrzebie,
• komorę grobową po zachodniej stronie – na bocznych ścianach widać liczne nisze, a naprzeciwko duże pomieszczenie, używane prawdopodobnie do celów rytualnych,
• drugą komorę po północno-wschodniej stronie – ma połączenie z innym grobowcem poprzez otwór wykonany przez rabusiów.

Cypr | Grobowce Królewskie wpisane są na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (Tombs of the Kings, Kato Pafos, Paphos, Cyprus by Carole Raddato na licencji CC BY-SA 2.0)

Grobowiec nr 6

Na prawo od drogi równoległej do morza jest dojście do grobowca nr 6. Ta dróżka robi szczególne wrażenie: jest to najdłuższa ścieżka z kamiennymi stopniami, jaką kiedykolwiek odkryto na Cyprze. Duża jej część, około 20 m, przebiega łukiem. Idąc tą ścieżką do wnętrza grobowca, zobaczysz kolejno:

• zbiornik na wodę z lewej strony, dostępny po schodach z dziewięcioma stopniami,
• dwie nisze wykute w skale naprzeciwko cysterny,
• stół ofiarny niżej, na którym stawiano zmarłemu mleko, miód, wodę i wino, a także owoce i inne jedzenie,
• atrium, w którym kończy się ta godna uwagi ścieżka,
• komorę grobową naprzeciwko atrium, zawierającą trzy nisze i grób szybowy – nisze zostały zamurowane i ozdobione malowaną imitacją drewnianych drzwi.

Chętni mają możliwość zwiedzenia również innych grobowców – chociaż królewskich tylko z nazwy.

Cypr | W niektórych grobowcach mieszkali również ludzie… (Into the light by Monika na licencji CC BY-SA 2.0)

Praktyczne wskazówki

Stanowisko leży przy nadmorskiej drodze na północ od portu w Kato Pafos.

• Dojazd: samochodem, miejskim autobusem lub pieszo z hoteli w dzielnicy turystycznej.
• Bilety: 2,50 euro, kupowane przy wejściu (stan na 2026). Departament Starożytności sprzedaje też karnety na wszystkie swoje muzea i stanowiska: jednodniowy za 8,50 euro, trzydniowy za 17 euro i siedmiodniowy za 25 euro.
• Godziny otwarcia: codziennie; od 16 września do 15 kwietnia w godz. 8:30–17:00, od 16 kwietnia do 15 września 8:30–19:30, ostatni bilet latem o 19:00 (stan na 2026). Godziny w święta podaje strona Departamentu Starożytności Cypru.
• Upał: na terenie nekropolii prawie nie ma cienia – w upalne dni najlepiej przyjść rano lub późnym popołudniem i zabrać wodę oraz nakrycie głowy.
• Czas zwiedzania: najważniejsze grobowce zajmują ok. 1–2 godzin.

Najczęstsze pytania

Czy w Grobowcach Królewskich pochowano królów?

Nie. Grobowce powstały od końca IV w. p.n.e., gdy na Cyprze nie było już królów – wyspą rządzili Ptolemeusze. Spoczywali tu arystokraci i wysocy urzędnicy Pafos, a okazała nazwa wzięła się od przepychu grobowców.

Które grobowce warto zobaczyć?

Najbardziej efektowne są grobowce nr 3 i nr 6 z atriami otoczonymi doryckimi kolumnami. Grobowiec nr 6 wyróżnia się także najdłuższą ścieżką z kamiennymi stopniami odkrytą na Cyprze.

Jak połączyć zwiedzanie z innymi zabytkami Pafos?

Grobowce leżą ok. 2 km od portu, więc w jeden dzień można zobaczyć je razem z mozaikami w Parku Archeologicznym Kato Pafos i nabrzeżem z fortem. Warto zacząć od nekropolii rano, zanim zrobi się gorąco.