Dąb Maksyma Żeleźniaka – narodowe drzewo Ukrainy

Dąb Maksyma Żeleźniaka to największe i najsłynniejsze drzewo Ukrainy, nazywane jej narodowym drzewem. Rośnie w uroczysku Chołodny Jar koło wsi Buda w obwodzie czerkaskim, ma ok. 1000–1200 lat i jest reliktem pierwotnego lasu, pod którym według tradycji zbierali się hajdamacy. Od 1972 r. jest pomnikiem przyrody o znaczeniu lokalnym, a w 2010 r. zajął trzecie miejsce w kategorii drzew pamiątkowych w ogólnoukraińskim konkursie „Narodowe Drzewo Ukrainy”.

Ukraina | Dąb Maksyma Żeleźniaka w Chołodnym Jarze – tysiącletnie drzewo było świadkiem wielu historycznych wydarzeń (Дуб Максима Залізняка. by Denis Vitchenko, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0)

Dąb symbolem Ukrainy

Wymiary i wiek dębu

Obwód pnia drzewa na wysokości piersi człowieka wynosi według różnych pomiarów od 8,65 do ok. 9 m, wysokość – od 24 do ok. 30 m, a całkowita masa drewna tego dębu przekracza 37,5 m3.

Jest to największe drzewo na Ukrainie i jedno z dziesięciu największych w Europie. Dąb nazywają bratem słynnego dębu Robin Hooda z lasu Sherwood (Major Oak). Sześć razy pioruny uderzały w drzewo. Rozerwały jego pień od góry do dołu. Cały ten potężny i wiekowy olbrzym pokryty jest szramami niby wojownik-weteran, który przeżył niejedną walkę, nie poddając się ani wrogom, ani czasowi. W Chołodnym Jarze, a zwłaszcza w okolicy wioski Mielniki, uchowało się wiele rozłożystych dębów – wnuków Dębu Żeleźniaka w wieku „zaledwie” 300-500 lat.

Dąb w historii Kozaczyzny i w legendach

Tysiącletni dąb był świadkiem wielu historycznych wydarzeń. Właśnie pod nim zbierali się hajdamacy planując najazdy na pańskie dwory. Pod jego rozłożystą koroną radzili: Bohdan Chmielnicki, Semen Naliwajko i Maksym Żeleźniak, na którego cześć nazwano to drzewo. Taras Szewczenko rysował tutaj obraz „Dąb w chutorze Buda”, pisał poemat „Hajdamacy”.

Dąb posiada jeszcze jedną nazwę – Dąb Dziadek. Ludzie wierzą, że posiada on cudowną moc; każdy, kto spocznie pod jego potężną koroną, nabędzie siły, aby spełnić swoje marzenia.

Ukraina | Dąb Maksyma Żeleźniaka to największe drzewo na Ukrainie (Maksym Zaliznyak oak tree / Дуб Максима Залізняка (Kholodny Yar, Ukraine by Sasha India na licencji CC BY 2.0)

Choroba i ratowanie dębu

W 1988 roku Dąb Maksyma Żeleźniaka ciężko zachorował. Doszło do tego, że już w czerwcu zrzucił wszystkie liście. Ma się rozumieć, i ekolodzy, i etnografowie, i różni inni specjaliści zaczęli bić w dzwony – źle się dzieje z dębem! Uzdrowicieli najechało tylu, że ledwie Chołodny Jar ich pomieścił. A wszyscy z tytułami – a to doktora nauk, a to profesora. Popatrzyli, pokiwali głowami – „no cóż, taki już wiek…”, pogadali trochę i odjechali.

Wtedy za ratunek Dziadka wziął się miejscowy leśnik, zasłużony pracownik gospodarstwa leśnego Ukrainy, Aleksandr Najda. Przy wsparciu okolicznych mieszkańców wykopał wokół drzewa kilkadziesiąt studzienek, w które wlał odżywczą mieszankę mineralną własnej receptury. I stał się cud: w sierpniu dąb znowu wypuścił liście. Żyje po dziś dzień, cieszy się powszechnym szacunkiem i jest potocznie nazywany „Narodowym Drzewem Ukrainy”.

Drzewo wciąż wymaga stałej opieki. Kolejny kryzys przyszedł w latach 1997–1998, kiedy dąb zaczął usychać; wtedy wokół pnia odwiercono otwory, wtłoczono do nich specjalne nawozy i zakopano przy korzeniach kilka padłych krów. Dziś pielęgnacją dębu zajmuje się Narodowy Rezerwat Historyczno-Kulturowy „Czehryń”, który w 2020 r. zaprosił do pomocy także polskich arborystów (stan na 2026). Stan drzewa określa się jako zadowalający, mimo że odwiedzający zdzierają z niego korę, wierząc, że da im siłę i szczęście – warto więc zostawić drzewo w spokoju.

Czym jest Chołodny Jar?

Chołodny Jar to reliktowy kompleks leśny o powierzchni ok. 6,8 tys. ha w obwodzie czerkaskim, w którym dęby stanowią ok. 81% drzewostanu. W latach 30. XVIII w. powstał tu kozacki gród, który przez dziesięciolecia był główną bazą hajdamaków. W latach 1918–1922 działała tu samozwańcza Republika Chołodnojarska, a o uroczysku pisał Taras Szewczenko. Na terenie jaru stoi Monaster Motroninski z cerkwią Trójcy Świętej z XIX w. Od 1 stycznia 2022 r. Chołodny Jar ma status narodowego parku przyrody.

Jak dojechać do dębu

Dąb rośnie przy wsi Buda w rejonie czerkaskim, na południowym zboczu jednego z jarów, w lasach Chołodnego Jaru – dawnego ośrodka hajdamackiego oporu. Najwygodniej dojechać tu samochodem z Czerkas, bo komunikacja publiczna do małych wsi Chołodnego Jaru jest rzadka. W okolicy warto zobaczyć też inne miejsca związane z Kozaczyzną, opisane w tekście Ukraina – o czym szumią zielone stepy?. Więcej o drzewostanie kraju przeczytasz w artykule Roślinność Ukrainy.

Najczęstsze pytania o Dąb Maksyma Żeleźniaka

Ile lat ma Dąb Maksyma Żeleźniaka?

Wiek drzewa szacuje się na ok. 1000–1200 lat. Obwód pnia na wysokości piersi wynosi ok. 9 m, a wysokość od 24 do ok. 30 m.

Gdzie rośnie Dąb Maksyma Żeleźniaka?

W Chołodnym Jarze koło wsi Buda w obwodzie czerkaskim. Drzewem opiekuje się Narodowy Rezerwat Historyczno-Kulturowy „Czehryń”.

Dlaczego dąb nosi imię Maksyma Żeleźniaka?

Według tradycji pod jego koroną zbierali się hajdamacy, a wśród przywódców wymienia się Maksyma Żeleźniaka, wodza powstania koliszczyzny, na którego cześć nazwano drzewo.