Katedra Ormiańska we Lwowie – historia i wnętrza

Katedra Ormiańska we Lwowie, zbudowana w latach 1363–1370, to jeden z najstarszych kościołów miasta, ukryty przy ul. Ormiańskiej, kilka kroków na północ od Rynku. Z zewnątrz jest niepozorna, ale jej wnętrze zachwyca: ściany pokrywają polichromie Jana Henryka Rosena z lat 1925–1929, kopułę zdobi mozaika Józefa Mehoffera, a w murach tkwi ponad sto ormiańskich chaczkarów. Razem ze starówką Lwowa katedra znajduje się na liście UNESCO.

Ukraina | Najstarsza część katedry z krużgankiem (The Armenian Cathedral by Jennifer Boyer na licencji CC BY 2.0)

Historia Katedry ormiańskiej

Katedra ormiańska pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny to jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytkowych kościołów we Lwowie. Znajduje się w północnej części Rynku w obrębie ulic: Ormiańskiej, Krakowskiej i Łesi Ukrainki.

Kościół zbudowany został w drugiej połowie XIV wieku (lata 1363-1370), według projektu mistrza Dora (lub Dorhi). Niektórzy uważają, że artysta wzorował się na wyglądzie katedry w starożytnej stolicy ormiańskiej w Ani. Przez wieki budowla ta była religijnym i publicznym centrum społeczności ormiańskiej we Lwowie.

Przebudowy i renowacje

Podobnie jak wiele innych budynków Lwowa, tak i katedra ormiańska została poważnie uszkodzona podczas wielkiego pożaru miasta w 1527 roku. Po tym wydarzeniu kościół podlegał licznym przebudowom i renowacjom. W 1571 r. wzniesiono nową kamienną trzykondygnacyjną dzwonnicę, a w 1630 przedłużono główną nawę.

Równocześnie z rozbudową arcybiskup Mikołaj Torosowicz, dostosowując katedrę do nowego obrządku liturgicznego, odpowiednio ją doposażył. Zarządził wybudowanie barokowej ambony i nowego tronu biskupiego. Ponadto wstawił drewniane, bogato zdobione ławy i ołtarze.

Do kolejnych poważnych zmian wystroju wnętrza katedry doszło w roku 1723. Nadano jej wówczas jeszcze bogatszego barokowego charakteru.

Współczesny wygląd katedry to efekt prac remontowych i budowlanych w latach 1908-1927. W przeciągu dwóch lat dobudowano nową część świątyni, która sięga aż do ul. Krakowskiej.

Katedra jako magazyn w czasach ZSRR

Za władzy radzieckiej katedra została zamknięta, a budynek był używany do przechowywania splądrowanej sztuki sakralnej. W 1946 r. katedrę zamknięto i uczyniono z niej magazyn Lwowskiej Galerii Obrazów. Używano jej w ten sposób do 2000 r., kiedy to w grudniu przekazano ją Ormiańskiemu Kościołowi Apostolskiemu.

Pierwsza msza od pięćdziesięciu lat

Zaledwie kilka tygodni później, 5 stycznia 2001 r., w wigilię ormiańskiego Bożego Narodzenia, w odzyskanej części świątyni odbyła się pierwsza od ponad pięćdziesięciu lat msza święta w języku ormiańskim.

Ukraina | Wnętrze Katedry Ormiańskiej (The Armenian Cathedral by Jennifer Boyer na licencji CC BY 2.0)

Remonty pod okiem konserwatorów

Całość katedry została oficjalnie przekazana wiernym w 2003 roku – w maju ponownie ją konsekrował katolikos Karekin II. Odnowę finansowało polskie Ministerstwo Kultury we współpracy z Fundacją Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich. W latach 2009-2010 firma Stella wykonała prace renowacyjne katedry. Realizowano je według projektu dwójki architektów: Zenona Łagusza i Aleksandry Kułyńskiej. Na kopule wymieniono blachę miedzianą, odnowiono mur od ulicy Ormiańskiej oraz bramę wejściową. Ponadto, zgodnie z dawnymi technikami, odtworzono kolorystykę elewacji. Dodatkowo pod nadzorem konserwatorów odnowiono barwne polichromie.

Z jakich części składa się Katedra Ormiańska?

Katedra ormiańska dzieli się na trzy główne części: starą, nową i środkową. Niektóre detale architektoniczne, rzeźby i epitafia odzwierciedlają wpływy gotyckie, renesansowe oraz barokowe.

• Część najstarsza rozciąga się od apsydy do ambony i ma typowy wschodnioormiański styl. Do ściany południowej przylega czteroarkadowy krużganek z zamurowanym dziś pierwotnym portalem wejściowym. Niegdyś od strony północnej stał dokładnie taki sam krużganek, jednak dziś na jego miejscu znajdują się dwie zakrystie.
• Część środkowa została dobudowana od zachodu w roku 1630. Reprezentuje styl renesansowy i do dzisiaj zachował się w niej motyw winnej latorośli, powszechny w ormiańskich świątyniach.
• Część nowa (gawit) to wyższa od reszty hala na rzucie prostokąta z początku XX w. Podczas przebudowy w 1908 r. od zachodu dobudowano do niej kaplicę kopułową z małą kopułą pokrytą mozaiką o motywach orientalnych. W kaplicy tej urządzono miejsce dla chóru.

Cechą charakterystyczną dla wszystkich trzech części katedry są łuki. Jedne są ostre, inne łagodne. Wszystkie ściany i sufity pokrywa bogata polichromia oraz kamienne ornamenty i płaskorzeźby. Dodatkową i niepowtarzalną ozdobą jest ponad sto chaczkarów, czyli ormiańskich krzyży wotywnych.

Ukraina | Katedra zbudowana została w drugiej połowie XIV wieku (The Armenian Cathedral by Jennifer Boyer na licencji CC BY 2.0)

Dzieła Jana Henryka Rosena

Do najbardziej cenionych malowideł należą dzieła Jana Henryka Rosena. Powstały w latach 1925–1929 w dwóch etapach: nawę główną malowano w latach 1925–1927, a prezbiterium w latach 1927–1929. Malowidła znajdujące się na najniższym poziomie objęte są złotymi ramami. Dawniej ich zwieńczeniem były okienne witraże, które uległy całkowitemu zniszczeniu podczas II wojny światowej.

Najważniejsze prace Rosena w katedrze:

• “Ścięcie św. Jana Chrzciciela” oraz „Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny” – kompozycje pod oknami, w złotych ramach,
• pogrzeb św. Odilona – rzadki motyw ikonograficzny, będący cytatem z późnośredniowiecznej sztuki burgundzkiej,
• obrazy w nawie głównej: “Święty Idzi”, “Śmierć św. Katarzyny Aleksandryjskiej”, “św. Krzysztof przenoszący Dzieciątko Jezus przez rzekę” oraz “Św. Jerzy zabijający smoka”,
• fresk “Ustanowienie Przenajświętszego Sakramentu” na ścianie centralnej absydy w prezbiterium, będący tłem dla głównego ołtarza,
• “Hołd pasterzy betlejemskich” nad wejściem do zakrystii – jedyne dzieło Rosena namalowane na płótnie.

Mówi się, że malowanym przez siebie postaciom Rosen dawał wizerunki znanych mu osób m.in. swoich przyjaciół i wysoko postawionych osób publicznych. Równie cenne, co malowidła Rosena, są fragmenty fresków z XV i XVI w. znajdujące się w najstarszej części katedry.

Mozaika Józefa Mehoffera

Niezwykle interesująca jest zaprojektowana przez Józefa Mehoffera mozaika. To modernistyczne dzieło znajduje się i zdobi kopułę w najstarszej części katedry. Mozaika wykonana została w światowej sławy firmie z Murano koło Wenecji w 1912-13 r. Główną część stanowi mozaikowa kompozycja zatytułowana “Święta Trójca”, którą uzupełniają cztery postacie - “Personifikacje Cnót”, znajdujące się w żagielkach (pendentywach). O bogactwie detali i kolorów tej mozaiki trudno mówić, gdyż słowa nie oddadzą tego co zobaczymy na miejscu.

Msza w trzech językach

Katedra Ormiańska wraz ze starówką Lwowa została wpisana w 1998 r. na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Podczas wizyty we Lwowie należy ją koniecznie zwiedzić – najlepiej w ramach spaceru, który obejmie też Katedrę Łacińską i inne zabytki opisane w naszym przewodniku po Lwowie. Jeśli ma się taką możliwość, warto przyjść także na mszę: w 2019 r. niedzielne nabożeństwo o godz. 11:00 odprawiano w trzech językach – rosyjskim, ukraińskim i ormiańskim. Aktualny porządek mszy warto sprawdzić przed wizytą.

Najczęstsze pytania

Gdzie znajduje się Katedra Ormiańska we Lwowie?

Katedra leży w północnej części starego miasta, między ulicami Ormiańską, Krakowską i Łesi Ukrainki, kilka minut spacerem od Rynku. Wejście prowadzi od ul. Ormiańskiej przez niewielki dziedziniec.

Co najciekawszego jest we wnętrzu katedry?

Największe wrażenie robią polichromie Jana Henryka Rosena z lat 1925–1929, w tym rzadko spotykana scena pogrzebu św. Odilona, modernistyczna mozaika „Święta Trójca” Józefa Mehoffera w kopule oraz ponad sto chaczkarów, czyli ormiańskich krzyży wotywnych.

Czy Katedra Ormiańska jest czynną świątynią?

Tak. Po latach, gdy w czasach radzieckich służyła jako magazyn muzealny, w 2001 r. odprawiono w niej pierwszą od ponad pół wieku mszę, a w 2003 r. całą świątynię oddano wiernym. Zwiedzając ją, warto uszanować nabożeństwa.