Sobór Świętego Jura we Lwowie
Opublikowano:
Aktualizacja:
Sobór Świętego Jura to archikatedra Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego we Lwowie, zbudowana w latach 1744–1760 według projektu Bernarda Meretyna, z rzeźbami Jana Jerzego Pinzla. Barokowo-rokokowy kompleks na Wzgórzu Świętojurskim, widoczny z wielu miejsc starówki, tworzą sobór, dzwonnica, kapituła i pałac metropolitów, a od 1998 r. jest częścią obiektu UNESCO obejmującego historyczne centrum Lwowa.
Wiążą się z nim legendy oraz wiele wydarzeń ważnych nie tylko dla samej świątyni, ale i dla dziejów całego miasta.
Ukraina | Archikatedralny sobór św. Jura we Lwowie (St. George’s Cathedral by Jennifer Boyer na licencji CC BY 2.0)
Dzieje Soboru Świętego Jura
Archikatedralny sobór św. Jura wznosi się przy placu o tej samej nazwie. Jest to katedralna cerkiew ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego, należąca do metropolii halickiej, utworzonej 24 lutego 1807 roku przez papieża Piusa VII. Podczas rządów sowieckich w latach 1946-1990 sobór został zmieniony w katedrę prawosławną patriarchatu moskiewskiego. Niestety w okresie tym część elementów stanowiących jego wystrój została usunięta. W roku 1991 papież Jan Paweł II ustanowił metropolitą lwowskim obrządku bizantyjsko-ukraińskiego kardynała Myrosława Lubacziwśkiego.
Kim był święty Jura (św. Jerzy)?
Święty Jura znany nam bardziej jako św. Jerzy uważany jest za postać historyczną. Według legendy walczył on ze smokiem. Przez Kościół uważany jest za męczennika i jednego z Czternastu Świętych Wspomożycieli. Nazywany bywa Jerzym Zwycięzcą. Żył w III wieku, a urodził się w Kapadocji (Turcja). Św. Jerzy jest patronem:
- bractw rycerskich i żołnierzy,
- wędrowców, górników, rolników i więźniów,
- kowali, bednarzy i artystów,
- skautów i harcerzy,
- wielu państw (np. Gruzji, Bośni, Litwy) i miast (np. Neapolu).
Historia kompleksu barokowo-rokokowego na Wzgórzu Świętojurskim
Sobór wraz z dzwonnicą, budynkami kapituły oraz pałacem metropolitów tworzy barokowo-rokokowy kompleks, który otoczony jest murem. Całość wybudowana została na Wzgórzu Świętojurskim. Budowę rozpoczęto w latach 1743-44, kiedy to zburzono znajdującą się w tym miejscu starą, gotycką świątynię. Z danych archeologicznych wiadomo, że już w XIII wieku w tym miejscu stała kaplica i domy mnichów-pustelników. Jednakże lokalne legendy głoszą, że już w roku 1280 wybudowano tutaj pierwszy drewniany klasztor, który uległ doszczętnemu spaleniu podczas pożaru w roku 1340. Dwadzieścia trzy lata później w tym samym miejscu na zlecenie archimandryty Eutymiusza wybudowano pierwszą murowaną świątynię. Jej projektantem najprawdopodobniej był Dorhi, nazywany także Doring. Była to świątynia o cechach charakterystycznych dla gotyku: z dwuspadowym dachem i typową dla Lwowa niewysoką dzwonnicą.
Jak wygląda Sobór Świętego Jura?
Sobór św. Jura ma wręcz monumentalne rozmiary. Stojąc przed frontem katedry łatwo dostrzec pierwsze detale charakterystyczne dla budowli barokowych. Wyróżniającym elementem fasady jest wieńcząca ją balustrada z pomnikiem św. Jura na koniu walczącego ze smokiem.
Do głównego wejścia prowadzą reprezentacyjne schody, których balustradę zdobią rzeźby wykonane przez Szymona Starzewskiego. Przedstawiają one postacie uskrzydlonych geniuszy. Na balustradzie znajdują się także figury dwóch świętych: Leona i Atanazego. Mają one styl typowo rokokowy, a stworzył je Jan Jerzy Pinzel. U podnóża schodów, w ich centralnej części, znajduje się wnęka z rzeźbą św. Onufrego.
Obok wejścia do Soboru wisi tablica pamiątkowa poświęcona ukraińskiemu poecie, pisarzowi i działaczowi oświatowemu, Markijanowi Szaszkewyczowi, który żył w latach 1811–1843.
Ukraina | Sobór św. Jury w roku 1998 został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO (Lviv - Cathedral of Saint George 01 by Lestat (Jan Mehlich), Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0)
Wnętrze soboru św. Jura: ołtarz i ikonostas
Wnętrze soboru utrzymano w złoto-kremowej kolorystyce i bogato zdobiono w stylu późnego baroku i rokoka. Mimo iż budynek jest trzynawowy, to harmonijnie wpisuje się w plan wschodnich kościołów. Jego konstrukcja oparta jest na planie krzyża greckiego z widocznym wydłużeniem „ramion” na linii wschód-zachód. W narożnikach, pomiędzy ramionami transeptu a główną nawą, wybudowano cztery kaplice. Każda z nich przykryta jest małą, niewidoczną z zewnątrz kopułą.
W środkowej części katedry wznosi się kopuła centralna zwieńczona latarnią z krzyżem. Główny ołtarz ma formę arkady wspieranej przez dwie kolumny. Powstał on w latach 1770-71, jednak do tej pory znawcy spierają się co do jego twórcy. Jedni uważają, że jest to dzieło dłuta Sebastiana Fesingera, inni skłaniają się ku twierdzeniu, że twórcą był Michał Filewicz. W centralnej części ołtarza znajduje się obraz „Kazanie na górze”, pędzla Franciszka Smuglewicza.
Interesujący jest także ikonostas w stylu rokoko. Niedaleko niego na jednym z filarów znajduje się pochodząca z XVII w. cudowna ikona Matki Boskiej Trembowelskiej.
Oprócz głównego ołtarza wewnątrz soboru znajduje się sześć barokowych ołtarzy bocznych. Znajdują się tu także marmurowe epitafia z portretami biskupów i metropolitów lwowskich (np. Spirydiona Litwinowicza). Do jednej z krypt przed wybuchem II wojny światowej przeniesiono zwłoki księcia ruskiego Jarosława Ośmiomysła (1130–1187). Istnieją jednak pewne wątpliwości, czy na pewno jest to jego ciało.
Ukraina | Wnętrze Katedry św. Jura – ikonostas i ołtarz główny (Собор святого Юра інтер’єр by Антон Супруненко, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)
Budynek kapituły i dzwonnica „Tatar”
W skład kompleksu soboru wchodzi budynek kapituły. Jest on niezwykle ciekawy choćby ze względu na to, że z zewnątrz jest trzypiętrowy, a wewnątrz tylko dwupiętrowy. Jest to skutek obniżenia terenu, na którym go wybudowano.
Kapituła złożona jest z trzech części. Dwa równoległe do siebie skrzydła budowli połączone są korpusem zwieńczonym dzwonnicą. Wieża dzwonnicy została zaprojektowana przez Józefa Semlera i wybudowana w roku 1828. Powieszono w niej dzwon nazywany „Tatarem” lub „Dzwonem Lubarta”. Mimo iż dzwon ten odlany został w roku 1341, to wisi do dzisiaj, będąc jednym z najstarszych zabytków.
Pałac Metropolitów na Wzgórzu Świętojurskim
Kolejnym budynkiem należącym do kompleksu jest Pałac Metropolitów. Budynek został wybudowany w 1762, a zaprojektował go Klemens Fesinger. Pałac ma dwa wysokie piętra i reprezentuje styl rokoko. Wystrój wnętrz, który można obecnie podziwiać został wykonany w 1885 r. według projektu Sylwestra Hawryszkewycza. Ciekawostką jest, że to właśnie w nim zatrzymał się na nocleg papież Jan Paweł II podczas swojej wizyty we Lwowie.
Dzięki walorom artystyczno-architektonicznym oraz dużemu znaczeniu historycznemu sobór św. Jura w roku 1998 wraz ze Starym Miastem, Wysokim Zamkiem i Podzamczem został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jest to kolejny argument, aby turyści zwiedzający Lwów nie pominęli tego miejsca podczas wędrówek po mieście.
Jak zwiedzać Sobór św. Jura we Lwowie?
- Dojście: sobór stoi na placu św. Jura, na wzgórzu na zachód od starówki – z Rynku dojdziesz tu pieszo w ok. 20 minut.
- Termin wizyty: to czynna katedra, a nie muzeum, więc zwiedzaj ją poza nabożeństwami.
- Strój: zakrywający ramiona i kolana.
- Podczas liturgii: zachowaj ciszę i nie chodź po wnętrzu.
Po wizycie warto zejść z powrotem do centrum i porównać sobór z innymi świątyniami trzech obrządków Lwowa: Katedrą Łacińską i Katedrą Ormiańską.
Najczęstsze pytania
Kiedy zbudowano Sobór Świętego Jura we Lwowie?
W latach 1744–1760, według projektu Bernarda Meretyna; rzeźby wykonał Jan Jerzy Pinzel. Prace nad wystrojem trwały jeszcze później.
Czy Sobór Świętego Jura jest czynną cerkwią?
Tak, to archikatedra Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, a nie muzeum. Zwiedzaj go poza nabożeństwami, w stroju zakrywającym ramiona i kolana.
Co ciekawego jest w dzwonnicy soboru?
Wisi w niej dzwon zwany „Tatarem”, odlany w 1341 r., uchodzący za jeden z najstarszych zabytków tego typu na Ukrainie.