Koty w starożytnym Egipcie: kult, Bastet i mumie

Koty były w starożytnym Egipcie otoczone kultem jak żadne inne zwierzę: łączono je z boginią Bastet, chroniono prawem, a po śmierci mumifikowano i chowano z darami. Najstarsze ślady bliskiego współżycia Egipcjan z kotami pochodzą z predynastycznej nekropolii w Hierakonpolis, gdzie znaleziono szczątki kotów sprzed ok. 5800 lat. Starożytni Egipcjanie szanowali wiele zwierząt i łączyli je z konkretnymi bóstwami, ale żadne nie było czczone tak jak kot.

Egipt | Koty w starożytnym Egipcie otoczone były niemalże boską czcią (Chat sacré by -NACH- na licencji CC BY-SA 2.0)

Od kiedy koty żyły obok Egipcjan?

Dawniej uważano, że koty udomowiono w Egipcie około 2000 roku p.n.e. Nowsze znaleziska przesuwają tę granicę znacznie wcześniej: w elitarnej nekropolii w Hierakonpolis w Górnym Egipcie odkryto szkielety kotów, w tym kociąt, datowane na ok. 3800–3600 p.n.e., co świadczy o tym, że ludzie trzymali je przy sobie już w okresie predynastycznym. Starożytni mieszkańcy Egiptu zmagali się na terenie swych gospodarstw z plagą szkodników, takich jak myszy, szczury i węże, co skłaniało ich do oswajania dzikich kotów. W rezultacie koty zaczęły gromadzić się w pobliżu ludzi, którzy zapewniali im pożywienie i ochronę.

Egipcjanie nie rozróżniali dzikiego kota od udomowionego. Wszystkie koty były określane słowem „miu” lub „miut” – „ten, który miauczy”. Rzadkością były koty posiadające własne imiona. Istnieją jednak wyjątki, takie jak kot o imieniu „Nedjem” i „Tai Miuwette”. Małe dziewczynki często nazywano „Miut” – „kotka”, co odzwierciedla sentyment Egipcjan zarówno do kotów, jak i do dzieci.

W okresie Nowego Państwa koty często pojawiały się na malowidłach w grobowcach. Najczęstszym wizerunkiem był kot towarzyszący właścicielowi na polowaniu lub siedzący pod krzesłem pani domu albo obok niego, co symbolizowało opiekę i przyjaźń.

Bastet i inne bóstwa związane z kotami

Koty były ściśle związane z kultem wielu bogów i bogiń. Najsłynniejszym bóstwem była bogini Bastet. W mieście Bubastis (Per-Bast) odbywał się festiwal na jej cześć, na który przybywały setki tysięcy pielgrzymów. Około 350 roku p.n.e. Bubastis zostało zniszczone przez Persów, ale kult Bastet przetrwał jeszcze wiele stuleci – oficjalnie zakazano go dopiero w 390 roku n.e.

Ze źródeł pisanych i zabytków znane są także inne bóstwa o kocich cechach, jak np. bóg-kot o imieniu Miuty czy bogini Neit, która czasem przybierała formę kota. Kot był jednym z symboli bogini Mut oraz jednym z wcieleń boga Ra – Mau lub Mau-Aa. Koty wiązano również z „Okiem Ra” i z boginią Izydą, ponieważ postrzegano je jako wielkie matki. Więcej o egipskim panteonie przeczytasz w artykule bogowie i boginie w starożytnym Egipcie.

Egipt | Egipski sarkofag z przedstawieniem kota (Le prince qui aimait son chat by Larazoni na licencji CC BY 2.0)

Czy koty były w starożytnym Egipcie chronione prawem?

W starożytnym Egipcie wiele zwierząt postrzegano jako przedstawicieli bogów, m.in. krokodyle, jastrzębie i krowy, ale żadne ze zwierząt samo w sobie nie było uważane za boskie. Część badaczy uważa jednak, że każdy kot był uważany za półboga. Według jednej z teorii kot jako istota półboska nie mógł należeć do zwykłego człowieka – dość wysoki status miał dopiero faraon. Tak więc wszystkie koty znajdowały się pod opieką faraona, a każda krzywda wyrządzona tym zwierzętom była uznawana za zdradę i surowo karana. Zabicie kota, nawet przypadkowe, było karane śmiercią. Również wywóz kotów do krajów sąsiednich był nielegalny i karany. Miejsce kotów w wierzeniach szerzej opisujemy w tekście religia starożytnego Egiptu.

Koty były również ważne w interpretacji snów. Ten, kto we śnie zobaczył kota, mógł spodziewać się udanych plonów.

Egipt | Koty uważane były za wcielenie bogini Bastet (A cat named Bastet by Luis Alejandro Bernal Romero http://aztlek.com na licencji CC BY-SA 2.0)

Jak Egipcjanie chowali koty?

Kiedy kot umierał, cała jego ludzka rodzina pogrążała się w głębokiej żałobie i na jej znak goliła brwi. Zmarłego kota owijano w płótno i oddawano do zabalsamowania. Zmumifikowane ciała kotów chowano do grobu wraz z takimi darami jak mleko, myszy i szczury. Kocie pochówki odkryto m.in. w Bubastis, Gizie, Abydos, Denderze i Beni Hassan, gdzie pod koniec lat 80. XIX wieku znaleziono ponad 200 tys. zmumifikowanych zwierząt, w większości kotów.

Egipt | Figurka bogini Bastet (Bastet Head, Late Period, Egypt by InSapphoWeTrust na licencji CC BY-SA 2.0)

Najczęstsze pytania o koty w starożytnym Egipcie

Dlaczego koty były czczone w starożytnym Egipcie?

Egipcjanie cenili je za tępienie węży, gryzoni i ptaków niszczących zboże, a kota łączyli z boginią Bastet, której świątynia stała w Bubastis. Wiązano go też z Okiem Ra i boginią Izydą.

Jak starożytni Egipcjanie żegnali zmarłego kota?

Rodzina pogrążała się w żałobie i goliła brwi, a ciało kota owijano w płótno i mumifikowano. Do grobu składano mleko, myszy i szczury.

Czy zabicie kota w Egipcie było karane?

Tak, zabicie kota surowo karano. W latach 60–56 p.n.e. wzburzony tłum zlinczował Rzymianina, który zabił kota, mimo próby interwencji ze strony władz.