Bogowie i boginie w starożytnym Egipcie

Religia starożytnego Egiptu znała setki bóstw, a najważniejsze z nich – Amon, Re, Ozyrys, Izyda, Horus, Anubis czy Hathor – odpowiadały za słońce, płodność, śmierć i porządek świata. Egipcjanie przedstawiali swoich bogów pod postacią ludzi, zwierząt albo ludzi z głowami zwierząt, a czcili ich także w świętych zwierzętach i roślinach. Znaczenie poszczególnych bóstw zmieniało się przez tysiąclecia, zależnie od epoki, regionu i polityki kapłanów.

Egipt | Posąg Horusa (Statue of god Horus by dustinpsmith na licencji CC BY 2.0)

Najważniejsi bogowie egipscy

Najpotężniejszym egipskim bogiem był Amon. Dzięki niemu kobiety były płodne, zwierzęta się mnożyły, a plony były urodzajne. Utożsamiany był z greckim Zeusem. Amon przedstawiany był w postaci ludzkiej. Jego głowa zdobiona była pewnego rodzaju koroną z dwoma piórami. Często również przedstawiano go z głową barana lub gęsi.

Anubis był bogiem o głowie szakala. Kojarzono go głównie z mumifikacją oraz wędrówką zmarłych.

Bogiem nieba był Horus, syn Ozyrysa i Izydy. Przedstawiano go w postaci sokoła albo człowieka z głową sokoła. Horus był jednym z najważniejszych bogów.

Ozyrys był bogiem śmierci i wiecznego życia. Czczono go w całym Egipcie. Przedstawiany był jako człowiek z koroną i berłem.

Re – bóg Słońca, pan wszechświata. Przedstawiany był jako mężczyzna z głową sokoła. Nad jego głową widniała słoneczna tarcza. Legendy głoszą, że w ciągu dnia bóg Re pływał barką po niebie, a wieczorem połykała go bogini Nut.

Egipt | Ramzes II i bóg Re (Egypt-10C-007 - Rameses II & Re-Horakhty by Dennis Jarvis na licencji CC BY-SA 2.0)

Ptah był bogiem-stwórcą. Uważano go za opiekuna sztuki i rzemiosła, a przedstawiano pod postacią człowieka w obcisłej czapeczce, trzymającego berło. Jego główna świątynia znajdowała się w Memfis.

Set – pan burz, pustyń, ciemności i chaosu. Według legend był bratem i wrogiem Ozyrysa. Jest to jeden z głównych bogów. Wcześniej czczono go jako boga wojny. Przedstawiany był jako mężczyzna z głową tzw. zwierzęcia Seta – fantastycznego stworzenia o wydłużonym pysku i prostokątnych uszach, którego nie udało się przypisać żadnemu znanemu gatunkowi.

Thot – egipski bóg mądrości, patronował pisarzom i naukowcom. Uznawany był również za boga księżyca. Legendy głoszą, że wynalazł pismo.

Najważniejsze boginie egipskie

W mitologii egipskiej ważną rolę odgrywały również boginie.

Hathor uznawana była za boginię miłości, tańca, radości oraz patronkę obcych ziem. Przedstawiano ją pod postacią krowy lub kobiety z głową krowy. Ważnym jej atrybutem było sistrum – instrument muzyczny. Hathor poświęcona jest mniejsza ze świątyń w Abu Simbel.

Izyda była boginią płodności. Przedstawiano ją w postaci kobiety. Często ukazywano ją z małym dzieciątkiem – Horusem.

Egipt | Malowidła ścienne (Paintings from the tomb of Petosiris at Muzawaka (XL) by Institute for the Study of the Ancient World na licencji CC BY 2.0)

Maat – Córka Re, małżonka Thota. Była uosobieniem ładu i porządku we wszechświecie. Przedstawiana była jako kobieta ze strusim piórem na głowie. Powodzie czy głód były tłumaczone zaburzeniami w panowaniu tej bogini.

Nut była boginią nieba. Wyobrażana była jako krowa oraz jako kobieta wygięta w łuk.

Z kultem zmarłych związana była Neftyda (Nebet-het), siostra Izydy, Ozyrysa i Seta. Wraz z Izydą opłakiwała zmarłego Ozyrysa, dlatego uważano ją za opiekunkę zmarłych i przedstawiano w scenach pogrzebowych.

Ilu bogów miała religia starożytnego Egiptu?

Egipcjanie nie stworzyli jednego, uporządkowanego panteonu. Według egiptologa Jamesa P. Allena w tekstach egipskich występuje ponad 1400 imion bóstw. Kulty były silnie związane z konkretnymi miastami i regionami, a główny ośrodek kultu danego boga nie zawsze był miejscem jego pochodzenia.

Znaczenie bóstw zmieniało się z epoki na epokę. Re zyskał przewagę już w Starym Państwie, a Amon – znany też jako Amon-Re – wzrósł w siłę, gdy władzę przejęły Teby w Średnim Państwie; jego głównym ośrodkiem kultu jest do dziś Karnak. Faraon Echnaton (ok. 1353–1336 p.n.e.) próbował nawet uczynić jedynym przedmiotem kultu państwowego tarczę słoneczną Atona.

Mit o Ozyrysie, Izydzie i Horusie

Najważniejszy egipski mit opowiada o Ozyrysie, prawowitym królu, którego zabił brat Set. Izyda odnalazła ciało męża i poczęła z nim syna Horusa. Gdy Horus dorósł, walczył z Setem o tron, a sąd bogów przyznał władzę Horusowi, natomiast Ozyrys został władcą zaświatów.

Każdy faraon uchodził za wcielenie Horusa, a swojego zmarłego poprzednika czcił jako Ozyrysa. Szczegół o rozczłonkowaniu ciała na części rozrzucone po kraju pochodzi dopiero z relacji greckiego pisarza Plutarcha, a nie z tekstów egipskich. Ośrodkiem kultu Ozyrysa było Abydos, przez ponad 1500 lat główny cel pielgrzymek w Egipcie.

Gdzie zobaczyć świątynie egipskich bogów?

Najlepiej zachowane świątynie stoją w dolinie Nilu w Górnym Egipcie. Edfu i Kom Ombo leżą na trasie rejsu po Nilu między Luksorem a Asuanem:

• Karnak – kompleks poświęcony głównie Amonowi-Re; w Wielkiej Sali Hypostylowej stoją 134 kolumny.
• Edfu – świątynia Horusa, budowana od 237 do 57 r. p.n.e. i uważana za jedną z najlepiej zachowanych w Egipcie; w dziedzińcu stoi posąg Horusa jako sokoła.
• Kom Ombo – podwójna świątynia z lat 180–47 p.n.e.: jedna połowa należała do krokodylego boga Sobka, druga do Haroerisa, czyli Horusa Starszego. Obok działa muzeum z mumiami krokodyli.
• Dendera – świątynia Hathor, której główną budowlę zaczęto wznosić w 54 r. p.n.e.; kolumny mają kapitele z twarzą bogini.
• File w pobliżu Asuanu – świątynia Izydy, a w Abu Simbel mniejsza świątynia poświęcona Hathor i Nefertari.

Więcej o wierzeniach, kulcie i zaświatach przeczytasz w artykule religia starożytnego Egiptu, a o jednym z najpopularniejszych symboli religijnych – w tekście o skarabeuszu.

Najczęstsze pytania o bogów Egiptu

Który bóg był najważniejszy w starożytnym Egipcie?

To zależało od epoki i miasta. Re był czczony jako bóg słońca od Starego Państwa, Amon (Amon-Re) urósł w siłę wraz z Tebami, a Ozyrysa czczono w całym kraju jako pana zaświatów. Żaden z nich nie był jedynym bogiem państwa.

Dlaczego egipscy bogowie mają głowy zwierząt?

Zwierzęca postać oddawała cechy boga: sokół kojarzył się z Horusem i niebem, szakal z Anubisem i mumifikacją, krowa z Hathor. Bóstwa przedstawiano więc jako ludzi, zwierzęta albo postacie mieszane.

Które świątynie można zobaczyć podczas rejsu po Nilu?

Najłatwiej w Górnym Egipcie: w Karnaku koło Luksoru, w Edfu (Horus), Kom Ombo (Sobek i Haroeris), Dendera (Hathor) oraz na wyspie File koło Asuanu (Izyda). Edfu i Kom Ombo leżą na trasie rejsów po Nilu między Luksorem a Asuanem.