Egipski skarabeusz: symbolika i amulety

Skarabeusze to jedne z najważniejszych egipskich amuletów ochronnych – wzorowane na żuku toczącym kulę gnoju, symbolizowały odradzające się codziennie słońce i zwycięstwo życia nad śmiercią. Skarabeusze jako amulety, ozdoby i pieczęcie stały się w Egipcie bardzo popularne pod koniec Pierwszego Okresu Przejściowego (ok. 2055 r. p.n.e.), a zmarłym wkładano do grobu tzw. skarabeusze sercowe. Nosili je zarówno bogaci, jak i biedni, często z wyrytym imieniem właściciela.

Egipt | Egipskie skarabeusze wzorowane były na chrząszczach z rodziny Scarabaeidae (Scarab Beetle by Ben Sale na licencji CC BY 2.0)

Scarabaeus sacer

Gatunkiem chrząszcza, na którym wzorowali się starożytni Egipcjanie, tworząc amulety były powszechnie spotykane w Egipcie chrząszcze z rodziny Scarabaeidae (Poświętnikowate), a w szczególności chrząszcz Scarabaeus sacer (Poświętnik). Cechą charakterystyczną tych chrząszczy jest toczenie kul gnoju, w których samica później składa jaja, i które stanowią pożywienie dla nowo wyklutych chrząszczy.

Symbolika skarabeusza: bóg Khepri i odrodzenie

Toczący kulkę gnoju żuk utożsamiany był z egipskim bóstwem solarnym – Khepri (o innych bóstwach piszemy w tekście bogowie i boginie w starożytnym Egipcie), który niejako toczył dysk słoneczny po niebie. Bóg ten przedstawiany był pod postacią skarabeusza lub jako mężczyzna ze skarabeuszem zamiast głowy.

W konsekwencji skarabeusz stał się symbolem transformacji, zmiany i odrodzenia, tak jak słońce, które każdego dnia znika za horyzontem, by następnie na nowo się odrodzić. Khepri, którego imię oznacza „Ten, który się pojawia” był także bogiem kreacji. Starożytni Egipcjanie uważali, że nowe chrząszcze pojawiają się na świecie jak gdyby z niczego, powołując się same do życia. Przekonanie to wzięło się z faktu, że młode, w pełni ukształtowane chrząszcze, wychodziły z kulki gnoju – wierzono więc, że „rodzą” się one z niczego, w akcie spontanicznej kreacji.

Egipt | Spodnia strona pieczęci w formie skarabeusza (Stamp Seal, Scaraboid LACMA M.76.174.592 by Los Angeles County Museum of Art, Wikimedia Commons, na licencji domena publiczna)

Do czego służyły skarabeusze: amulety, biżuteria i pieczęcie

Skarabeusze w starożytnym Egipcie traktowane były jako potężny amulet, używany powszechnie, zarówno przez bogatych, jak i biedotę. Przypisywano mu ochronne właściwości oraz moc przynoszenia szczęścia. Amulet miał chronić właściciela zarówno za życia jak i po śmierci. Przykładem takiego amuletu są skarabeusze sercowe i uskrzydlone, w które wyposażano zmarłych, by chroniły ich w czasie podróży w zaświaty.

Skarabeusze stanowiły również element biżuterii. Zdobiły bransolety, wisiorki, naszyjniki, a w okresie Średniego Państwa również pierścionki.

W okresie XII dynastii bardzo popularne stały się pieczęcie w formie skarabeuszy – imienne, z wyrytym motto czy dobrą wróżbą. Pieczętowano nimi listy, dokumenty, zabezpieczano naczynia zasobowe oraz drzwi pomieszczeń gospodarczych (rodzaj plomby). Pieczęcie te miały niewielkie rozmiary (ok. 2 cm długości i 1,3 cm szerokości) i wykonane były głównie ze steatytu.

Egipt | Skarabeusz sercowy miał chronić zmarłego w czasie jego wędrówki w zaświaty (Heart Scarab LACMA AC1999.116.1 (1 of 2) by Ashley Van Haeften na licencji CC BY 2.0)

Skarabeusz sercowy i uskrzydlony skarabeusz

Skarabeusze sercowe pojawiły się w Średnim Państwie, a największą popularność zdobyły w Nowym Państwie. Wczesne miały ok. 4–5 cm, późniejsze 2–4 cm; amulety te były  umieszczane na wysokości gardła, klatki piersiowej lub serca zmarłego. Czasem zawieszano je na łańcuchu na szyi zmarłego, lub tworzyły element złotego pektorału. Amulet miał chronić zmarłego w czasie jego podróży w zaświaty. Zawierał również inskrypcję z treścią zaklęcia, które odnosiło się do serca i miało sprawić, aby te „nie świadczyło przeciwko zmarłemu”, kiedy podczas sądu Ozyrysa jego serce będzie ważone na szali z piórem bogini prawdy Maat. Więcej o wierzeniach dotyczących zaświatów przeczytasz w artykule religia starożytnego Egiptu. Uskrzydlony skarabeusz, który widnieje m.in. na malowidłach ściennych z grobowców, inskrypcjach, hieroglifach na budynkach czy rzeźbach był symbolem kreacji i odrodzenia w życiu po życiu.

Dekoracja skarabeuszy: imiona, formuły i wizerunki bóstw

Skarabeusze dekorowane były na spodniej, płaskiej stronie zazwyczaj krótką inskrypcją w postaci imienia właściciela (faraona, urzędnika lub osoby prywatnej), magicznymi formułami, krótkimi frazami, motto, różnymi ornamentami i wzorami, wyobrażeniami bóstw, świętych zwierząt i symbolami religijnymi.

Egipt | Skarabeusz utożsamiany był z solarnym bóstwem Khepri (Reliefs at Deir el-Bahri (I) by Institute for the Study of the Ancient World na licencji CC BY 2.0)

Z czego wykonywano skarabeusze?

Najbardziej rozpowszechnione były skarabeusze wyrzeźbione ze steatytu i pokryte kolorową glazurą, przeważnie w odcieniach niebieskiego i zieleni. Inne materiały jakie wykorzystywano do ich produkcji to karneol, lapis lazuli, bazalt, wapień, malachit, łupek, serpentyn, turkus, kolorowe szkło, alabaster, terakota, a w późniejszym okresie także ametyst (XII dynastia), fajans (Nowe Państwo) srebro i złoto – rzadkie egzemplarze.

Skarabeusze sercowe wykuwano z twardego, zielonego kamienia, jak jaspis, skaleń, bazalt czy serpentyn – kolor zielony był bowiem symbolem odrodzenia i zdrowia.

Do rzeźbienia używano różnego rodzaju narzędzi, m.in. noży, rylców czy prostych wierteł. W zależności od okresu narzędzia wykonane były z miedzi, brązu lub krzemienia.

Dziś kamienne i fajansowe skarabeusze to jedna z najpopularniejszych pamiątek z Egiptu – kupimy je na każdym targu, a przy okazji warto poznać zasady targowania się opisane w artykule o egipskich bazarach. Innym popularnym amuletem było Oko Horusa.

Egipt | Uskrzydlony skarabeusz symbolizował odrodzenie w życiu po życiu (Scarab by Roberto Venturini na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania o egipskiego skarabeusza

Co symbolizował skarabeusz w starożytnym Egipcie?

Odradzające się słońce i zwycięstwo życia nad śmiercią. Żuka toczącego kulę gnoju utożsamiano z bogiem Khepri, który toczył po niebie dysk słoneczny.

Do czego służyły skarabeusze?

Były amuletami chroniącymi właściciela, elementem biżuterii (bransolety, wisiorki, naszyjniki, a w Średnim Państwie także pierścionki) oraz pieczęciami. W XII dynastii popularne stały się pieczęcie w formie skarabeusza.

Co to jest skarabeusz sercowy?

To amulet kładziony na mumii na wysokości gardła, klatki piersiowej lub serca zmarłego, który miał go chronić w zaświatach. Pojawił się w Średnim Państwie, a największą popularność zdobył w Nowym Państwie.