Oko Horusa: symbolika, mit i amulet

Oko Horusa (udżat) to jeden z najważniejszych symboli egipskich – stylizowane oko sokoła, oznaczające ochronę, zdrowie i odrodzenie. Starożytni Egipcjanie nosili je jako amulet i kładli na mumiach, wierząc w jego uzdrawiającą moc. Nie należy go mylić z Okiem Ra: w wielu tekstach oba symbole się przenikają, ale z czasem lewe, księżycowe oko przypisano Horusowi, a prawe, słoneczne – Ra, uosabianemu przez boginie takie jak Wadżet, Hathor czy Sachmet.

Egipt | Amulet przedstawiający oko Horusa (Multiple Eye of Horus Amulet LACMA 50.4.6.9 by Los Angeles County Museum of Art, Wikimedia Commons, na licencji domena publiczna)

Jak wygląda oko Horusa?

Oko Horusa przedstawia stylizowane ludzkie oko wraz z brwią, patrzące na wprost i ozdobione charakterystycznymi znakami, występującymi wokół oczu sokoła – symbolu Horusa. Zazwyczaj jest to prawe oko, choć przedstawiane bywa również lewe. Miało to najprawdopodobniej związek z mitem, według którego słońce (Ra) jest prawym okiem, a księżyc (Thot) lewym okiem boga nieba Horusa.

Mit związany z okiem Horusa

Według mitu Horus stracił lewe oko (księżyc) w pojedynku z Setem, który zabił jego ojca Ozyrysa. Oko, które zostało rozerwane na sześć kawałków, znalazł Thot (bóg magii i mądrości) i naprawił je za pomocą magii. Mit więc bezpośrednio nawiązuje do faz księżyca, kiedy to księżyc niejako znika z nieba, by ponownie się odrodzić. Thot oddał oko Horusowi, który następnie ofiarował je zmarłemu ojcu, przywracając go tym samym do życia. W innej wersji mitu rannym oczom ulgę przynosiła Hathor, namaszczając je mlekiem gazeli. Więcej o Horusie, Secie, Ozyrysie i pozostałych bóstwach piszemy w tekście o bogach i boginiach starożytnego Egiptu.

Egipt | Oko Horusa ma postać stylizowanego ludzkiego oka (Horus by Son of Groucho na licencji CC BY 2.0)

Amulet i symbolika

Dla Egipcjan oko Horusa było symbolem życia i odrodzenia. Wierzono, że posiada ono uzdrawiającą i opiekuńczą moc. Wykonane z niebieskiego lub zielonego fajansu lub kamieni półszlachetnych amulety, wykorzystywane były zarówno przez żywych, jak i podczas obrzędów pogrzebowych. Podobną rolę ochronną pełnił inny popularny amulet – egipski skarabeusz. Amulet ten kładziony był w czasie mumifikacji na bandażach, nad miejscem gdzie znajdowała się rana po usuniętym organie. Wierzono bowiem, że uszkodzenie ciała przynosiło zmarłemu pecha, znak ten miał więc temu zapobiec. Symbol ten często wykorzystywany był jako element dekoracyjny w biżuterii (złotej, srebrnej, z drewna, porcelany, lapis lazuli, karneolu), by zapewnić noszącemu bezpieczeństwo, zdrowie, mądrość i dobrobyt.

Co oznacza nazwa „udżat” i gdzie kładziono amulety?

Egipcjanie nazywali ten znak wedżat (też udżat lub wedżet), co oznacza „oko całe, nieuszkodzone”. Nazwa wprost nawiązuje do mitu o odzyskanym oku, a samo oko symbolizowało zdrowie, uzdrowienie i ochronę.

Amulety wedżat wytwarzano od końca Starego Państwa aż po okres rzymski. Najczęściej były z fajansu, szkła, złota, lapis lazuli lub kamieni półszlachetnych, a niektóre miały ażurową formę albo były ozdobione uraeusami, czyli wizerunkami kobr. Na mumiach od Starego do Nowego Państwa kładziono je na piersi, a od Nowego Państwa także nad nacięciem, przez które usuwano narządy. W Pierwszym Okresie Przejściowym i w Średnim Państwie pary oczu wedżat malowano ponadto na lewym boku trumien.

Ułamki udżat

W starożytnym Egipcie symbol ten miał być używany również jako miara przy odmierzaniu składników leków i pigmentów.

Oko Horusa podzielone jest na 6 części, co odpowiada 6 kawałkom, na które według mitu zostało rozerwane boskie oko. Według popularnej interpretacji każdy kawałek odpowiada innemu zmysłowi i jednemu ułamkowi: wewnętrzny kącik oka to 1/2 (węch), źrenica – 1/4 (wzrok), brew – 1/8 (myśl), zewnętrzny kącik – 1/16 (słuch), zakręcona linia pod okiem – 1/32 (smak), a pionowa kreska – 1/64 (dotyk). Wszystkie części sumują się do 63/64. Warto jednak wiedzieć, że ta popularna interpretacja jest dziś podważana – historyk matematyki Jim Ritter wykazał, że najstarsze hieratyczne znaki ułamków nie przypominają fragmentów oka.

Egipt | Egipski bóg Horus przedstawiany był jako mężczyzna z głową sokoła, lub sokół (El dios Horus, en persona by Carlos Reusser Monsalvez na licencji CC0 1.0)

Oko Horusa poza Egiptem i w czasach nowożytnych

Symbol przejęły sąsiednie kultury. Rzadko pojawiał się w Kanaanie i Syrii, ale często w sztuce królestwa Kusz w Nubii. Badacze wiążą z egipskim wedżat także dwa współczesne zwyczaje: malowanie oczu na dziobach łodzi w krajach śródziemnomorskich oraz noszenie amuletów nazar. Te drugie mogą pochodzić od szklanych paciorków z „oczami”, które od XIII w. p.n.e. nanizywano razem z amuletami wedżat. Są to jednak hipotezy, a nie udokumentowana ciągłość tradycji.

Najczęstsze pytania o oko Horusa

Co symbolizuje oko Horusa?

Oko Horusa (wedżat) symbolizuje ochronę, zdrowie i odrodzenie. Jego nazwa oznacza „oko całe, nieuszkodzone”, bo według mitu zostało zniszczone, a potem naprawione przez Thota.

Czym różni się oko Horusa od oka Ra?

Oba symbole mają podobną formę, a teksty traktowały je niekiedy zamiennie. Z czasem lewe, księżycowe oko przypisano Horusowi, a prawe, słoneczne – Ra.

Dlaczego oko Horusa ma sześć części?

Sześć części odpowiada sześciu kawałkom, na które według mitu rozerwano oko. Popularna teoria przypisuje im ułamki od 1/2 do 1/64, ale historyk matematyki Jim Ritter wykazał, że najstarsze hieratyczne znaki ułamków nie przypominają fragmentów oka.

Gdzie Egipcjanie umieszczali amulet z okiem Horusa?

Na mumiach, na piersi, a od Nowego Państwa także nad nacięciem po usunięciu narządów. Amulety nosili też żywi, a oczy wedżat malowano na bokach trumien.