Egipski papirus: historia, produkcja i zapis
Opublikowano:
Aktualizacja:
Papirus to materiał pisarski wytwarzany z łodyg trzciny papirusowej, rosnącej na podmokłych brzegach Nilu – Egipcjanie używali go już ok. 3000 lat p.n.e., a przez kolejne tysiąclecia był najważniejszym nośnikiem pisma w całym basenie Morza Śródziemnego. Zapisywano na nim zarówno listy i rachunki, jak i długie dzieła literackie. Papirus był też symbolem Dolnego Egiptu, a dziś jest jedną z najpopularniejszych pamiątek z tego kraju.
Egipt | Cyperus papirus, czyli trzcina papirusowa (Papyrus (Cyperus papyrus) by Bernard DUPONT na licencji CC BY-SA 2.0)
Papirus – co to takiego?
Słowo papirus odnosi się do rodzaju pisarskiego płótna, wyrabianego z włókien rośliny Cyperus papyrus, zwanej także trzciną papirusową. W suchym egipskim klimacie papirusy stanowiły trwały materiał pisarski, jednak nie sprawdzały się w warunkach dużej wilgotności, gdyż wówczas bardzo szybko atakowała je pleśń. Gotowe arkusze papirusu były łączone ze sobą a następnie zwijane w zwój.
Uprawa trzciny papirusowej
Trzcinę papirusową uprawiano w starożytnym Egipcie, na podmokłych obszarach delty Nilu. Roślina osiągała wysokość od 2 do 4 metrów, a jej trójkątna w przekroju łodyga w najszerszym miejscu dochodziła nawet do 15 cm grubości. Dzięki temu roślina, mimo swej wysokości, była odporna na uszkodzenia, spowodowane podmuchami silnego wiatru. Z Cyperus papyrus starożytni Egipcjanie wyrabiali papier, ale również kosze, czółna, liny, sandały czy maty. Roślinę wykorzystywano także w celach spożywczych oraz do wyrobu leków.
Historia papirusu w Egipcie
Po raz pierwszy w użyciu papirus pojawił się w Egipcie najprawdopodobniej już około 5 tys. lat temu. Najstarsze zachowane zabytki pisma na papirusie odkryte zostały w Wadi al-Jarf nad Morzem Czerwonym i datuje się je na 2560–2550 rok p.n.e. – to czasy budowy Wielkiej Piramidy w Gizie, a same papirusy opisują m.in. transport kamienia na jej budowę (więcej o tej epoce w artykule starożytny Egipt – historia w pigułce).
W VII wieku p.n.e. papirus pojawił się w starożytnej Grecji, a w III wieku p.n.e. w Rzymie.
Papirus był głównym materiałem pisarskim do momentu wynalezienia przez Chińczyków papieru w II wieku. Jego produkcja w Egipcie trwała do IX wieku. W Europie używany był do połowy XI wieku, wyparty przez tańszy i trwalszy w europejskim klimacie pergamin.
Egipt | Gotowy arkusz papirusu (Hand Made Papyrus Paper by Jacqui Trump na licencji CC BY 2.0)
Jak wytwarzano papirus w starożytnym Egipcie?
Do produkcji papirusu wykorzystywano miąższ, pozyskiwany z łodygi rośliny. Krojono go na cienkie i możliwie najbardziej szerokie pasy, które następnie moczono przez kilka dni tak, aby włókna nabrały elastyczności i stały się bardziej transparentne. Pasy łączono ze sobą, układając obok siebie tak, by ich brzegi nachodziły na siebie, a następnie zwilżano. Kolejne warstwy pasków układane były w poprzek do poprzednich i przycinane. Gotowy arkusz przygniatano kamienną płytą i suszono na słońcu, a następnie wygładzano. Tak przygotowane arkusze pozostawiano pojedynczo lub łączono w zwoje. Na jeden zwój przypadało około 20 arkuszy papirusu. Dopiero w późniejszym czasie pojawiły się tzw. kodeksy, czyli książki wykonane z papirusu.
Jak pisano na papirusie: kierunek, kolumny, zwoje
Teksty egipskie pismem hieratycznym i demotycznym zapisywano na papirusie zwykle od prawej do lewej, wzdłuż dłuższych boków arkusza (Grecy i Rzymianie pisali na nim od lewej do prawej). Zapisana strona określana była mianem recto i znajdowała się wewnątrz zwoju. Po tej stronie włókna biegły poziomo, co ułatwiało zapis. Tekst układany był w kolumny. Podczas czytania zwój był stopniowo rozwijany, a przeczytany tekst nawijany na pierwszy wałek.
Papirus dzisiaj: Al-Karamus i pamiątki z Egiptu
Po wiekach zapomnienia produkcję papirusu odtworzono w Egipcie w XX wieku, a trzcinę papirusową znów się tu uprawia – głównie z myślą o turystach. Największym ośrodkiem jest wieś Al-Karamus w gubernatorstwie Szarkija, ok. 80 km na północny wschód od Kairu. Tamtejsi rolnicy nauczyli się dawnej techniki w latach 70. XX w., a lokalni artyści zdobią arkusze hieroglifami, kaligrafią i scenami z czasów faraonów. Po spadku ruchu turystycznego liczba gospodarstw uprawiających papirus bardzo jednak zmalała. Trzcinę papirusową można też podziwiać m.in. w ogrodzie botanicznym w Kairze, a kolekcję starożytnych papirusów – w Muzeum Egipskim w Kairze.
Jak kupić prawdziwy papirus
Papirusy z malowidłami to jedna z najpopularniejszych pamiątek z Egiptu, ale wiele z nich to podróbki. Większość „papirusów” sprzedawanych przez ulicznych handlarzy, np. przy piramidach, jest zrobiona z liści bananowca lub innych włókien roślinnych. Prawdziwy papirus ma wyraźną siatkę prostopadłych włókien (widać ją pod światło), jest giętki i nie pęka przy zginaniu. Podróbka ma długie, równoległe żyłki, łatwo się łamie i po kilku miesiącach zaczyna się kruszyć. Lepiej kupować w sprawdzonych pracowniach, gdzie można zobaczyć pokaz produkcji. O zasadach zakupów i targowania się piszemy w artykule o egipskich bazarach.
Egipt | Papirus był najważniejszym materiałem pisarskim aż do momentu wynalezienia papieru, przez Chińczyków (Papyrus1-04 by Tom Sawyer na licencji CC BY-ND 2.0)
Najczęstsze pytania o egipski papirus
Z czego robi się papirus?
Z miąższu łodyg trzciny papirusowej (Cyperus papyrus). Pocięte na wąskie pasy łodygi moczono, układano na zakładkę i zwilżano, by się połączyły.
Jak odróżnić prawdziwy papirus od podróbki?
Prawdziwy papirus ma wyraźną siatkę prostopadłych włókien widoczną pod światło i jest giętki. Większość „papirusów” sprzedawanych przy piramidach to liście bananowca lub inne włókna roślinne.
Gdzie w Egipcie robi się papirus dzisiaj?
Największym ośrodkiem jest wieś Al-Karamus w gubernatorstwie Szarkija, ok. 80 km na północny wschód od Kairu. Tamtejsi rolnicy nauczyli się dawnej techniki w latach 70. XX w.