Piwo w starożytnym Egipcie: dieta i warzenie

Piwo było w starożytnym Egipcie napojem codziennym: warzono je już ok. 3500 r. p.n.e. z jęczmienia i pszenicy płaskurki. Obok chleba stanowiło podstawę diety wszystkich warstw społecznych, służyło jako zapłata za pracę i dar ofiarny dla bogów. Pracownicy budujący piramidy w Gizie dostawali ok. 4 litrów piwa dziennie.

Egipt | Stela z przedstawieniem piwa i innych dóbr składanych w ofierze Ozyrysowi (Okres Średniego Państwa) (Stela of Khu (RMO Leiden, Abydos 12d) by rob koopman na licencji CC BY-SA 2.0)

Znaczenie piwa dla Egipcjan

Piwo stanowiło, zaraz po chlebie, podstawowy element diety Egipcjan, bez względu na ich wiek czy pozycję społeczną. Świadczyć może o tym fakt, że napój ten posiadał osobny znak hieroglificzny. Egipcjanie spożywali piwo w czasie ceremonii religijnych oraz obchodów świąt państwowych. Piwo składano również bogom w ofierze i wraz z innymi przedmiotami chowano ze zmarłym do grobu.

Piwo służyło też jako pieniądz: wypłacano nim wynagrodzenie, podobnie jak chlebem. Wino pozostawało natomiast napojem możnych, a piwo – napojem pospólstwa. Egipcjanie znali co najmniej 17 rodzajów piwa (oraz co najmniej 24 gatunki wina), a w tekstach pojawia się m.in. „słodkie piwo”.

Jak warzono piwo w starożytnym Egipcie?

Egipskie piwo warzono głównie z ziaren jęczmienia i pszenicy płaskurki. Źródła opisują dwie techniki. W pierwszej piekło się lekko wyrośnięty, drożdżowy „chleb piwny”, który kruszono, zalewano wodą i zostawiano do fermentacji. W drugiej jedną partię ziarna kiełkowano, by uzyskać enzymy, drugą gotowano w wodzie, a następnie obie mieszano. Analizy z Tell el-Farcha wskazują, że w praktyce stosowano właśnie drugą metodę: nieugotowany słód łączono z dobrze ugotowaną kleikowatą masą zbożową.

Uzyskany napój był bardzo mętny, pełen cząstek stałych i pożywny – pod tym względem bliższy płynnemu chlebowi niż europejskiemu piwu. Współczesna rekonstrukcja starożytnej receptury dała napój o mocy ok. 5% alkoholu. Podobny chleb piwny służy do dziś do przygotowania bouzy, tradycyjnego, domowego piwa pitego w Egipcie.

Najstarsze browary: Hierakonpolis i Tell el-Farcha

Pierwsze fizyczne dowody warzenia piwa w Egipcie pochodzą z Hierakonpolis w Górnym Egipcie: ślady w ceramicznych kadziach datowano na ok. 3500–3400 r. p.n.e. Tamtejszy browar mógł wytwarzać do ok. 1136 litrów piwa dziennie.

W Tell el-Farcha w delcie Nilu polskie misje archeologiczne, kierowane przez Marka Chłodnickiego i Krzysztofa Ciałowicza, odkryły browar z trzynastoma dużymi, okrągłymi kadziami z cegły, ustawionymi w dwóch rzędach. Datuje się go na ok. 3500 r. p.n.e. i uchodzi za jeden z najstarszych znanych browarów na świecie.

Piwo w micie: Sachmet i święto Hathor

Piwo miało też swoją mitologię. W micie o Sachmet bóg Re posłał lwicę, by ukarała ludzi, ale jej żądza krwi wymknęła się spod kontroli. Aby ją powstrzymać, wylano jezioro piwa zabarwionego czerwoną ochrą, tak że przypominało krew. Sachmet wzięła je za krew, wypiła i tak się upiła, że zaniechała rzezi. Z tą opowieścią wiąże się święto „Pijaństwa Hathor”, podczas którego pito czerwono zabarwiony napój alkoholowy. Z kolei Ozyrysa wiązano z winem i odradzaniem się życia.

Egipt | Według starożytnych wierzeń to Ozyrys podarował Egipcjanom piwo i nauczył ich jak je produkować (osiris (rmo leiden) by rob koopman na licencji CC BY-SA 2.0)

Ciekawostki o egipskim piwie

• Wyroby ze zboża takie jak piwo czy chleb stanowiły zapłatę za pracę (więcej o bogach, także tych związanych z piwem i winem, w tekście o religii starożytnego Egiptu).

• Sami Egipcjanie nazywali piwo henket (hqt), a najpospolitszy rodzaj piwa nosił właśnie tę nazwę. Grecy określali je mianem zythos, od greckiego słowa oznaczającego „ferment” (łac. zythum).

• Zythum służyło także jako lekarstwo, choć uchodziło za niebezpieczne dla chorych i kobiet w ciąży.

• Najpopularniejsze współczesne egipskie piwa to Stella i Sakara, obok których sprzedaje się też inne lokalne i importowane marki. Stella produkowana jest od 1897 r. Gdzie i jak można dziś kupić alkohol, wyjaśniamy w tekście o alkoholu w Egipcie.

Egipt | Piwo Stella to najstarsza z obecnie produkowanych, lokalnych marek piwa w Egipcie (Travel Essentials by ronan crowley na licencji CC BY-ND 2.0)

Najczęstsze pytania o piwo w starożytnym Egipcie

Z czego robiono piwo w starożytnym Egipcie?

Z jęczmienia i pszenicy płaskurki. Ziarno słodowano i fermentowano, łącząc je z ugotowaną masą zbożową albo z pokruszonym chlebem piwnym.

Czy starożytne egipskie piwo było mocne?

Współczesna rekonstrukcja starożytnej receptury miała ok. 5% alkoholu, czyli tyle co dzisiejsze jasne piwo. Egipski napój był jednak mętny, gęsty i bardzo pożywny.

Kto pił piwo w starożytnym Egipcie?

Piwo pili wszyscy, bez względu na wiek i pozycję społeczną. Wino było napojem elit, a robotnicy przy budowie piramid dostawali ok. 4 litrów piwa dziennie.