Starożytny Egipt: historia dynastii i faraonów

Historia starożytnego Egiptu trwała blisko trzy tysiące lat: od zjednoczenia Egiptu Górnego i Dolnego około 3000 r. p.n.e. przez króla Menesa (Narmera), założyciela I dynastii faraonów, aż po śmierć Kleopatry VII w 30 r. p.n.e., po której kraj stał się prowincją rzymską. Historycy dzielą te dzieje na Stare, Średnie i Nowe Państwo, przedzielone okresami przejściowymi. Kolejność epok wygląda tak:

• okres archaiczny (Epoka Tynicka) – I i II dynastia, powstanie Memfis;
• Stare Państwo – dynastie III–VIII, czas budowy piramid;
• I Okres Przejściowy – rozpad kraju na dwa królestwa;
• Średnie Państwo – zjednoczenie przez Mentuhotepa II i rządy XII dynastii, do ok. 1690 r. p.n.e.;
• II Okres Przejściowy – podziały i rządy Hyksosów;
• Nowe Państwo – XVIII–XX dynastia, od Jahmesa I (ok. 1549 r. p.n.e.) do Ramzesa XI;
• III Okres Przejściowy i Epoka Późna – Libijczycy, Kuszyci, Saici i Persowie;
• Epoka Ptolemejska (305–30 r. p.n.e.) i prowincja rzymska.

Powstanie Egiptu to jednak przede wszystkim proces rozwoju kulturalnego, obejmującego m.in. wynalezienie pisma i kalendarza, które umożliwiły stworzenie zorganizowanego państwa.

Egipt | Tutanchamon (Tutanchaton) – faraon XVIII dynastii (TUTANKHAMUN-Death Mask-(Exhibition-Manchester) by Harry (Howard) Potts na licencji CC BY-SA 2.0)

Okres archaiczny: Menes i pierwsze dynastie

Pierwszy okres w dziejach Egiptu, obejmujący panowanie I i II dynastii, nazywamy Epoką Tynicką. W tym czasie założone zostało miasto Memfis, rozwinął się handel z Bliskim Wschodem.

Stare Państwo: epoka piramid

Okres Starego Państwa obejmuje panowanie dynastii III-VIII (od I połowy XXVII w. p.n.e. do II połowy XXII w. p.n.e.).

Najsłynniejszym władcą III dynastii był Dżeser – pierwszy faraon pochowany w piramidzie.

W jego czasach żył Imhotep – arcykapłan Re w Heliopolis i wezyr, któremu egiptolodzy przypisują projekt piramidy schodkowej w Sakkarze. Późniejsze pokolenia kojarzyły go z medycyną, choć nic nie wskazuje, by sam był lekarzem.

Pierwsze piramidy miały formę schodkową, ale faraonowie IV dynastii starali się je udoskonalić. Snofru jest twórcą aż dwóch piramid w Dahszur – piramidy łamanej oraz Czerwonej Piramidy. Najbardziej znane piramidy, znajdujące się w Gizie, były grobowcami trzech faraonów IV dynastii:

• Cheopsa,
• Chefrena,
• Mykerinosa.

Prace nad piramidami wymagały rąk dziesiątek tysięcy ludzi. Nie są one jednak owocem katorżniczej pracy niewolników. Robotnicy, mieszkający w tzw. miastach przy piramidach, mieli uprzywilejowaną pozycję prawną.

Pod koniec Starego Państwa w Egipcie wzrasta władza lokalnych urzędników, a kraj przeżywa kryzys. W końcu rozpada się na dwa królestwa ze stolicami w Tebach oraz Herakleopolis. Ten okres w historii Egiptu nazywamy I Okresem Przejściowym. W połowie XXI w. p.n.e. XI dynastia królewska z Teb dokonała zjednoczenia państwa.

Egipt | Dżeser – faraon III dynastii (Doser’s Ka Chamber by Vincent Brown na licencji CC BY 2.0)

Średnie Państwo: zjednoczenie Egiptu przez Mentuhotepa II

Faraon Mentuhotep II zjednoczył kraj i umocnił granice, rozpoczął też odzyskiwanie i kolonizację Dolnej Nubii.

Za rządów XII dynastii obserwujemy ponowny rozkwit państwa. Egipt ma nową stolicę – Itjtaui, położoną niedaleko oazy Fajum. Teby zachowują wysoką rangę jako centrum kultu Amona. Rozpoczyna się budowa świątyni w Karnaku.

Rozwijają się handel i transport. Egipt importuje produkty z centralnej Afryki, Syrii, a nawet z Afganistanu. W wykopaliskach z tego okresu znajdujemy dzieła sztuki z Babilonii i Krety. Ornamenty kreteńskie wchodzą w kanon sztuki egipskiej. Kwitnie literatura, matematyka, astronomia i medycyna.

Egipt zaczyna wyprawiać się przeciwko krajowi Kusz (Górna Nubia, dzisiejszy północny Sudan). Wojska faraona Sezostrisa III stacjonują też w Palestynie.

Średnie Państwo dobiegło końca w XVII w. p.n.e. (ok. 1690 r. p.n.e.).

II Okres Przejściowy to epoka podziałów. Egipt najeżdżają też Hyksosi i na pewien czas przejmują władzę. Państwo jednoczy dopiero w połowie XVI w. p.n.e. faraon Jahmes. W Okresie Przejściowym Egipt bardziej otwiera się na świat. Pojawia się nowa broń oraz po raz pierwszy koń i wóz.

Egipt | Hatszepsut – kobieta-faraon XVIII dynastii (the real hatshepsut (RMO Leiden) by rob koopman na licencji CC BY-SA 2.0)

Nowe Państwo: imperium od Hatszepsut do Ramzesa XI

Początek XVIII dynastii i rządy Hatszepsut

Państwo jednoczy XVIII dynastia (jej założyciel Jahmes I wypędził Hyksosów ok. 1549 r. p.n.e.). Rozpoczyna się epoka świetności politycznej i kulturalnej Egiptu. Faraon Amenhotep I gromadzi wokół siebie elitę twórczą oraz dokonuje przełomu w architekturze: jako pierwszy oddziela świątynię grobową od samego grobowca, prawdopodobnie po to, by chronić go przed rabusiami. Ten wzorzec utrzymał się w całym Nowym Państwie.

Długie, pokojowe rządy sprawuje kobieta-faraon, Hatszepsut. Za jej czasów rozwija się handel i sztuka; nabiera też znaczenia kult Amona.

Totmes III i Amenhotep III

Po śmierci Hatszepsut władzę przejmuje równie znamienita postać – Totmes III, który podbija Syrię i Palestynę oraz przesuwa granice bardziej na południe. Terytorium Egiptu było wówczas największe w historii.

Amenhotep III (panował ok. 1386–1349 p.n.e.) rządzi w czasie dobrobytu i pokoju, a jego wpływowa małżonka Teje pozostaje widoczna na dworze jeszcze długo po jego śmierci. Należał do nielicznych faraonów czczonych jako bóg już za życia.

Rewolucja Echnatona i Tutanchamon

Rewolucją religijną naznaczyły się rządy Amenhotepa IV i jego żony Nefretete. Faraon wprowadził kult tarczy słonecznej – Atona – i zakazał kultu innych bóstw. Przybrał imię Echnaton i przeniósł stolicę z Teb do Achetatonu.

Nowa religia nie przyjęła się w Egipcie. Kult starych bóstw praktykowany był po kryjomu, a po śmierci faraona jego następca – Tutanchaton – wydaje dekret przywracający do łask dawne bóstwa (ale nie prześladujący czcicieli Atona). Władca przybiera imię Tutanchamon i przenosi ośrodek władzy z Achetatonu z powrotem do Memfis i Teb.

XIX i XX dynastia: Ramzes II i upadek państwa

Rządy XIX dynastii to dalszy rozkwit państwa. Seti I dociera do Libanu i walczy z Hetytami; wznosi budowle w Karnaku i Abydos.

Rządzący krajem przez 66 lat Ramzes II przenosi stolicę do Pi-Ramzes. Za jego panowania dochodzi do bitwy pod Kadesz (z Hetytami o Syrię). Jej owocem był jeden z najstarszych znanych traktatów pokojowych (ok. 1258 r. p.n.e.), w którego treści znalazły się zapisy o zakończeniu działań wojennych, wzajemnej pomocy wojskowej oraz podziale Syrii.

Za Ramzesa powstaje więcej budowli niż za jakiegokolwiek innego faraona.

Równie wybitnym władcą był Ramzes III z XX dynastii.

Za Ramzesa IX państwo przeżywa trudności gospodarcze i polityczne. Szerzy się korupcja, a ludność kpi zarówno z króla, jak i z bogów w karykaturalnych rysunkach oraz prześmiewczych tekstach. Za Ramzesa XI Egipt nawiedza klęska głodu. Po jego śmierci państwo dzieli się; w Tanis w delcie Nilu panuje XXI dynastia, a w Tebach rządzą arcykapłani Amona. Rozpoczyna się III Okres Przejściowy.

Egipt | Ramzes II – faraon XIX dynastii (Ramesses II inside Luxor Temple (2007-05-358) by Vyacheslav Argenberg na licencji CC BY 2.0)

Jak skończył się starożytny Egipt? Od Kuszytów i Persów do Rzymian

XXII dynastia z Dolnego Egiptu przenosi stolicę do Bubastis, miasta bogini-kotki Bastet. Tymczasem w Tebach rozwija się idea Bożego Państwa Amona. XXV dynastia wprowadza faraonów z Kusz w Nubii – jest to okres rządów Kuszytów, w dawnej literaturze nazywany Epoką Etiopską. Jednocześnie pogłębia się rozdrobnienie.

W VII w. p.n.e. (664 r. p.n.e.) faraon Psametyk I przywraca rządy Egipcjan oraz umacnia kraj. Okres ten, zwany Saickim (XXVI dynastia), trwa do najazdu perskiego.

W 525 r. p.n.e. Egipt najeżdżają Persowie i przejmują władzę. Panują (z przerwą) aż do podbojów Aleksandra Wielkiego, który został przyjęty przez Egipcjan jako wyzwoliciel i otrzymał godność faraona. Założył nową stolicę Egiptu, Aleksandrię.

Po śmierci Aleksandra rozpoczyna się Epoka Ptolemejska i do Egiptu wnikają elementy kultury hellenistycznej. W latach 305-30 p.n.e. panuje dynastia Lagidów, której ostatnią władczynią była Kleopatra VII. Po jej śmierci aż do 395 r. n.e. Egipt był prowincją rzymską.

Egipt | Amenhotep IV-Echnaton − faraon XVIII dynastii (Head of Akhenaten by miriam.mollerus na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania o starożytny Egipt

Jak długo trwał starożytny Egipt?

Blisko trzy tysiące lat: od zjednoczenia kraju przez Menesa (Narmera) ok. 3000 r. p.n.e. do śmierci Kleopatry VII w 30 r. p.n.e., po której Egipt stał się prowincją rzymską.

Kto budował piramidy?

Nie byli to niewolnicy. Przy piramidach pracowały dziesiątki tysięcy robotników, którzy mieszkali w specjalnych miasteczkach i mieli uprzywilejowaną pozycję prawną.

Który faraon rządził najdłużej?

Ramzes II z XIX dynastii, który panował 66 lat. Za jego rządów stoczono bitwę pod Kadesz, a ok. 1258 r. p.n.e. zawarto jeden z najstarszych znanych traktatów pokojowych.