Antakya – dawna Antiochia Syryjska

Antakya – dawna Antiochia Syryjska – to stolica prowincji Hatay na południu Turcji, położona nad rzeką Orontes (tur. Asi), niedaleko Morza Śródziemnego i granicy z Syrią. To jedno z najważniejszych miast wczesnego chrześcijaństwa, słynne też z rzymskich mozaik, zgromadzonych w Muzeum Archeologicznym Hatay. 6 lutego 2023 r. miasto zostało w dużej części zniszczone przez trzęsienie ziemi, które w samej prowincji Hatay pochłonęło ponad 20 tys. ofiar – dziś Antakya jest w trakcie odbudowy.

Turcja – Antakya | Kościół Św. Piotra (south-central turkey-9 by kmcfaddenh na licencji CC BY-ND 2.0)

Dzieje Antiochii

Antiochia została założona przez Seleukosa I Nikatora ok. 300 r. p.n.e. Seleukos nazwał miasto na cześć swego ojca, Antiocha, który był jednym z wodzów w armii Aleksandra Wielkiego. Pierwszymi mieszkańcami Antiochii byli żołnierze Seleukosa oraz grupa Żydów, których osiedlił tam macedoński generał.

Antiochia znajdowała się na skrzyżowaniu starożytnych szlaków handlowych. Bardzo szybko stała się ważnym portem oraz ośrodkiem handlowym i administracyjnym. Była stolicą państwa Seleucydów.

W 64 r. p.n.e. Antiochię zajęły wojska rzymskie. Miasto stało się nie tylko stolicą prowincji Syria, ale również jej największym ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym. Pozostało też potęgą handlową i miastem kosmopolitycznym.

W Antiochii dominowali Grecy, ale duże znaczenie miały też kultury rzymska, syryjska, perska. Wiemy, że do Antiochii zawitali nawet goście z Indii i Chin, co może zilustrować ówczesną rangę miasta.

Antiochia należała do najważniejszych ośrodków wczesnego chrześcijaństwa. Nauczali tam m.in. św. Piotr i św. Paweł. To właśnie w Antiochii po raz pierwszy użyto określenia „chrześcijanin”.

Turcja | Malowniczy widok na Antiochię (DSC02738 by marmaduk na licencji CC BY-ND 2.0)

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Antiochia znalazła się w granicach Bizancjum, choć przejściowo była też pod panowaniem perskim i arabskim. W VII w. miasto straciło znaczenie ważnego ośrodka handlowego. Gdy w X w. Bizancjum odbiło je z rąk Arabów, nie odzyskało już dawnej świetności.

W 1085 r. Antiochię zdobyli Turcy Seldżuccy, a w 1098 r. – krzyżowcy. Największe zniszczenie przyniosła jednak wyprawa wojsk Egiptu mameluckiego pod wodzą sułtana Bajbarsa w 1268 r., zakończona rzezią mieszkańców oraz grabieżą i zniszczeniem miasta. Antiochia straciła znaczenie na kilkaset lat.

W 1516 r. Antiochia znalazła się w granicach Imperium Osmańskiego. W latach 1920-1938 miasto, jako część Syrii, było mandatem francuskim. W latach 1938-39 wraz z terenami Iskenderun Antakya weszła w skład republiki Hatay. Po tym krótkim epizodzie oba miasta włączono do Turcji.

Turcja | Muzeum Archeologiczne w Antakyi (5966 by Panegyrics of Granovetter na licencji CC BY-SA 2.0)

Trzęsienie ziemi z 2023 roku

6 lutego 2023 r. południową Turcję i północną Syrię nawiedziła seria potężnych wstrząsów. Antakya należała do najbardziej zniszczonych miast – w prowincji Hatay zginęło ponad 20 tys. osób, a w centrum miasta oraz w dystryktach Kırıkhan i İskenderun z ziemią zrównanych zostało co najmniej 1200 budynków; w dzielnicy Cebrail runęły niemal wszystkie domy. Legły w gruzach m.in. kościół św. Pawła, dawna synagoga i meczet Habib-i Neccar. Uszkodzenia odniosło też Muzeum Archeologiczne Hatay, którego zbiory (ok. 37 tys. obiektów) przeniesiono do magazynów.

Odbudowa trwa – przez wiele miesięcy po katastrofie w mieście głównie wyburzano zniszczone budynki, a dopiero później ruszyły większe inwestycje mieszkaniowe. Meczet Habib-i Neccar odbudowano z odzyskanych z gruzowiska kamieni i 27 grudnia 2025 r. ponownie otwarto dla wiernych. Grotę św. Piotra, lekko uszkodzoną przy wstrząsach, udostępniono zwiedzającym już 15 stycznia 2024 r. jako pierwszy zabytek miasta po katastrofie. Muzeum Archeologiczne Hatay pozostaje zamknięte – ministerstwo kultury zapowiada otwieranie go etapami od końca 2026 r. (stan na 2026). Przed wyjazdem warto sprawdzić, które zabytki i muzea są aktualnie otwarte, a także ostrzeżenia MSZ: dla okręgu Hatay obowiązuje poziom 3 „Unikaj podróży”, a dla jego 30-kilometrowego pasa przy granicy z Syrią – poziom 4 „Nie jedź” (stan na październik 2026, serwis Odyseusz).

Antakya dzisiaj

Przed trzęsieniem ziemi Antakya była ważnym ośrodkiem handlowym i przemysłowym regionu i mimo zniszczeń pozostaje miastem wielokulturowym. Równie często jak język turecki, można usłyszeć na ulicy język arabski. W mieście żyją również niewielkie wspólnoty chrześcijańskie. Antakya wciąż jest miejscem pielgrzymek chrześcijan – wiernych przyciąga zwłaszcza znajdująca się pod miastem Grota św. Piotra, wykuty w skale kościół, dziś udostępniany jako muzeum. Choć większość muzułmanów w Antakyi to sunnici, w mieście żyją też alewici i alawici (więcej w tekście Religia w Turcji).

Antakya posiada cenne zabytki z czasów rzymskich i wczesnochrześcijańskich. Prawdziwą perłą są zbiory Muzeum Archeologicznego Hatay – ok. 3500 m² mozaik z okresu hellenistycznego i rzymskiego, pochodzących m.in. z Antiochii, Dafne i Seleucji Pierii; to jedno z największych muzeów mozaiki na świecie (po trzęsieniu ziemi zamknięte, ponowne otwarcie zapowiadane etapami od końca 2026 r.). Symbolem miasta jest meczet Habib-i Neccar – najstarszy meczet w mieście i jeden z najstarszych w Anatolii. Poza samym miastem, przy drodze w kierunku İskenderun, leży średniowieczny zamek Bakras (Bagras).

Warto wybrać się też nieco na południe od miasta, do Harbiye (czyli starożytnego Daphne) i obejrzeć wodospady spływające ze skał wśród zieleni.

Antakya słynie z kuchni – do specjalności należą kebab Ali Nazik, içli köfte, ostro przyprawiony kurczak, humus (pasta z ciecierzycy), a ze słodyczy – künefe. Więcej o tureckich smakach przeczytasz w artykule Kuchnia turecka.

Antakijską specjalnością, kupowaną chętnie przez turystów, są wonne mydła laurowe. Antakya to dobry punkt wypadowy do poznawania regionu śródziemnomorskiego Turcji.

Turcja | Antakya to dawna Antiochia Syryjska (5944 by Panegyrics of Granovetter na licencji CC BY-SA 2.0)

Najczęstsze pytania

Czy po trzęsieniu ziemi warto jechać do Antakyi?

Miasto wciąż się odbudowuje i znaczna część starej zabudowy zniknęła, więc Antakya nie przypomina tej sprzed 2023 r. Można jednak zobaczyć odbudowywane zabytki, spróbować słynnej kuchni Hatay i odwiedzić okolice, np. wodospady w Harbiye. Przed wyjazdem warto sprawdzić, co jest otwarte (stan na 2026).

Co zobaczyć w Antakyi i okolicach?

Najważniejsze są Grota św. Piotra – jeden z najstarszych kościołów chrześcijańskich, odbudowany meczet Habib-i Neccar, Muzeum Archeologiczne Hatay z ogromną kolekcją rzymskich mozaik (zamknięte do czasu zapowiadanego na koniec 2026 r. otwarcia) oraz wodospady w Harbiye (dawnej Dafne) na południe od miasta.

Dlaczego Antiochia jest ważna dla chrześcijan?

W Antiochii nauczali św. Piotr i św. Paweł, a według Dziejów Apostolskich właśnie tu wyznawców Chrystusa po raz pierwszy nazwano chrześcijanami. Miasto było jednym z głównych ośrodków wczesnego Kościoła.