Schody Potiomkinowskie w Odessie

Schody Potiomkinowskie to monumentalne schody w Odessie, które łączą Bulwar Nadmorski z portem i są jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta. Mają 192 stopnie i 142 m długości, a zbudowano je w latach 1837–1841. Światową sławę przyniosła im scena z wózkiem dziecięcym w filmie „Pancernik Potiomkin” (1925) Siergieja Eisensteina.

Schody nosiły na przestrzeni lat różne nazwy: w XIX wieku – Gigantyczne Schody, od 1919 do 1941 – Schody Bulwaru Feldmana, później Schody Bulwarowe; nazwę Potiomkinowskich nadano im w 1955 r., w 50. rocznicę buntu na pancerniku. Po 1991 r. przywrócono też historyczną nazwę Schody Nadmorskie (Prymorskie) – obie są dziś w użyciu.

Ukraina | Gigantyczne schody stanowią symboliczne wejście do miasta (Potemkin Stairs. Odessa. by Oleg Naumenko na licencji CC BY-SA 2.0)

Rzut oka na schody

Początkowo schody składały się z 200 stopni podzielonych na 10 odcinków, ale podczas rozbudowy portu skróciły się o osiem stopni. Długość Schodów Potiomkinowskich wynosi 142 m. Są one zbudowane perspektywicznie, tzn. że ich podstawa (21,7 m) jest znacznie szersza od części górnej (12,5 m), co powoduje, że patrząc z góry odnosi się wrażenie jednakowej szerokości schodów na całej długości – parapety schodów wydają się wówczas równoległe. Inny jest jednak widok z dołu: schody wydają się być dłuższe, niż w rzeczywistości i widać tylko kaskadę stopni.

„Z urwistego zbocza zbiegając, udaję się nad morze…”

Położona na wzniesieniu Odessa potrzebowała wygodnego dojścia do leżącego nad morzem portu. W początkowym okresie dziejów miasta morze podchodziło prawie do skarpy przyszłego Bulwaru Nadmorskiego. Potem zostało wyparte przez urządzenia portowe i ulicę Nadmorską. Zejście do morza odbywało się tak, jak opisał to Puszkin w Podróży Oniegina: „z urwistego zbocza zbiegając, udaję się nad morze”.

Budowa schodów

Już po wyjeździe Puszkina z Odessy, na zboczu wzgórza zbudowano drewniane schody. Gigantyczne Schody Potiomkinowskie zostały zaprojektowane w 1825 roku przez architektów: F. Boffo, A. Mielnikowa i Pottiera, a zbudowane w latach 1837-1841 przez inżynierów Uptona i Morozowa. Książę Woroncow postanowił zbudować schody niejako w prezencie dla swojej żony Elżbiety i kosztowały go one 800 tysięcy rubli.

Schody ulokowano „w tym miejscu, gdzie była ścieżka”, jak mawiał odeski weteran Michaił Deribas. Doskonałość architektoniczną konstrukcji zawdzięczały one inżynierowi Uptonowi.

Ukraina | Położona na wzniesieniu Odessa potrzebowała wygodnego dojścia do leżącego nad morzem portu (Odessa by inga na licencji CC BY-ND 2.0)

Podstawą konstrukcyjną schodów jest gigantyczny, zbudowany z miejscowego wapnia klin, spoczywający na drewnianych palach i rozdzielony trzema podłużnymi i dziewięcioma poprzecznymi sklepionymi korytarzami tworzącymi na przecięciach masywne kolumny. One też podtrzymują same schody: pochyłą płaszczyznę z ułożonymi na wierzchu stopniami. Poprzeczne galerie utworzyły na bocznych ścianach schodów ładne arkady.

Szczegółowo opowiadał o nich w liście z Odessy rosyjski dramaturg A. N. Ostrowski: „Od bulwaru do morza prowadzą jedyne w swoim rodzaju schody podzielone na 10 odcinków po 20 stopni każdy. Niby 200 stopni, a wchodzi się lekko” (ten efekt uzyskano stosując optymalny kąt nachylenia schodów, oraz odpowiednią ilość tarasów pozwalających pieszemu odetchnąć).

Opis Ostrowskiego nie zgadza się dzisiaj jedynie co do liczby stopni, których początkowo było rzeczywiście 200, a schody sięgały niemal do morza. Później, przy budowie ulicy Nadmorskiej, osiem stopni zasypano i – jak twierdzą starzy mieszkańcy miasta – tkwią one po dziś dzień pod jezdnią ulicy. Tarasy zbocza ukryły konstrukcję schodów i z góry wyglądają one jak „szerokie, rozpostarte płótno”.

Schody Potiomkinowskie w filmie

Wiosną 1919 r. na Schodach Potiomkinowskich wystąpił miejscowy Teatr Kameralny. Światową sławę zyskały odeskie schody dzięki filmowi Pancernik Potiomkin (1925) S. Eisensteina. W kluczowej scenie filmu po stopniach schodów toczy się wózek dziecięcy – to właśnie film i pamięć o buncie na pancerniku sprawiły, że w 1955 r. schody nazwano Potiomkinowskimi. Historia i film na zawsze związały Gigantyczne Schody z pancernikiem „Potiomkin”.

Ukraina | Schody Potiomkinowskie zostały zbudowane w latach 1837-1841 (Odessa - escalier Potemkine - 20-06-2009 - 18h39 by Panoramas na licencji CC BY-ND 2.0)

Renowacja schodów

Schody Potiomkinowskie stopniowo naruszała erozja, w 1933 r. piaskowiec został wymieniony na różowo-szary granit, a tarasy pokryto asfaltem. Na radzieckich plakatach propagandowych z czasów II wojny światowej schody były symbolem Odessy.

Obok schodów funkcjonuje kolejka linowa (funikular), łącząca ulicę Nadmorską z Bulwarem Nadmorskim. Zbudowano ją w 1906 roku, a w latach 70. ubiegłego wieku zastąpiono ruchomymi schodami. Po zniszczeniu ruchomych schodów w latach 90., władze miasta postanowiły zbudować nową kolej linową, którą uruchomiono 2 września 2005 r. w 211 rocznicę założenia Odessy. Kolejka składa się z dwóch wagonów, a w każdym z nich mieści się 12 osób. Czas jazdy kolejki wynosi 1 minutę i 10 sekund.

Ciekawostki związane ze Schodami Potiomkinowskimi

• Przed wojną organizowano bieg „W górę po Potiomkinowskich Schodach”; rekord w chwili pisania artykułu wynosił 22,8 s.

• Przeprowadzone wyniki badań lokują schody Potiomkinowskie na szóstym miejscu w pierwszej dziesiątce najpiękniejszych schodów Europy.

• Z powodu szczególnego przebiegu linii brzegowej Schody Potiomkinowskie opuszczają się do morza w kierunku północno-wschodnim, a nie południowym, jak się wizualnie wydaje.

• W czasie obchodów Dnia Odessy stopnie schodów służyły jako ogromna trybuna dla widzów oglądających pokaz fajerwerków.

Rejsy po Dnieprze, które przed 2022 r. kończyły się w Odessie, opisujemy w artykule Rejs po Dnieprze.

Ukraina | Widok ze Schodów Potiomkinowskich (Odessa Ukraine 2007 by Thomas Depenbusch (Depi) na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania

Ile stopni mają Schody Potiomkinowskie?

Dziś mają 192 stopnie; początkowo było ich 200, ale osiem zasypano przy budowie ulicy Nadmorskiej. Źródła podają długość schodów różnie (od ok. 136 do 142 m).

Dlaczego schody nazywają się Potiomkinowskie?

Nazwę nadano im w 1955 r., w 50. rocznicę buntu na pancerniku „Potiomkin”. Rozsławiła je scena z wózkiem dziecięcym w filmie Eisensteina z 1925 r.

Czy na górę można wjechać kolejką?

Obok schodów działa kolejka linowa, uruchomiona w nowej wersji 2 września 2005 r. Przejazd trwa ok. 1 minuty i 10 sekund. Czy kursuje dziś, sprawdź przed wizytą – Odessa jest ostrzeliwana, a MSZ odradza podróże na Ukrainę (stan na 2026).