Krzemieniec – „Wołyńska Szwajcaria”
Opublikowano:
Aktualizacja:
Krzemieniec to liczące ok. 20,5 tys. mieszkańców (2022 r.) miasteczko w obwodzie tarnopolskim na zachodzie Ukrainy, położone nad Ikwą na pograniczu Wołynia i Podola. Polacy znają je przede wszystkim jako miejsce urodzenia Juliusza Słowackiego, siedzibę królowej Bony i dom słynnego Liceum Krzemienieckiego – najlepszej szkoły południowo-wschodnich Kresów w XIX wieku. Za sprawą malowniczych wzgórz do całego regionu przylgnęło określenie „Wołyńska Szwajcaria”.
Ukraina | Witamy w Krzemieńcu! (Кременець by Olexandr Kravchuk na licencji CC BY 2.0)
Gdzie leży Krzemieniec i ilu ma mieszkańców?
Krzemieniec położony jest w zachodniej Ukrainie, nad rzeką Ikwą, w obwodzie tarnopolskim, na granicy Wołynia i Podola. Dziś jest to niewielkie miasto, liczące ok. 20,5 tys. mieszkańców (szacunek z 2022 r.). Zaledwie ok. 18 km dzieli je od słynnej ławry w Poczajowie.
Nazwa miasta pochodzi od licznie spotykanych na okolicznych wzgórzach krzemieni.
Historia Krzemieńca od twierdzy książąt ruskich do dziś
Niektóre źródła datują wybudowanie twierdzy w Krzemieńcu już na VIII lub IX wiek. Obszar ten wszedł potem w skład Rusi Kijowskiej.
Pierwsza wzmianka o Krzemieńcu w latopisach ruskich pochodzi z 1226 r., kiedy to książę Mścisław Udały pokonał pod miastem wojska króla węgierskiego Andrzeja II, a twierdza oparła się oblężeniu. Wówczas fortyfikacje zamku były już bardzo silne. Murowane umocnienia powstały na miejscu wcześniejszych, drewnianych, wzniesionych wokół grodu książąt ruskich w XII wieku.
Rok później, w 1227 r., Mścisław opuścił te ziemie, a gród na pewien czas przeszedł pod panowanie węgierskie. Później wszedł w skład księstwa halicko-wołyńskiego, a od 1382 r. znalazł się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Twierdza krzemieniecka była jedną z nielicznych, które w 1240 r. oparły się najazdowi Mongołów. Pozostała niezdobyta przez całe średniowiecze.
Krzemieniec otrzymał prawa miejskie w 1431 r.
Miasto pozostało w granicach Rzeczypospolitej do czasów Trzeciego Rozbioru w 1795 r., kiedy to weszło w skład ziem zaboru rosyjskiego. Krzemieniec powrócił do Rzeczypospolitej po I wojnie światowej.
W czasie II wojny światowej miasto było miejscem pogromów ludności żydowskiej i polskiej. Po wojnie znalazło się w granicach Związku Radzieckiego. Od 1991 r. należy do niepodległej Ukrainy.
Ukraina | Ruiny średniowiecznego zamku krzemienieckiego (Кременецький замок by Olexandr Kravchuk na licencji CC BY 2.0)
Zamek Bony, cerkwie i kościoły – zabytki Krzemieńca
Nad miastem, na Górze Królowej Bony, wznoszą się ruiny średniowiecznego zamku krzemienieckiego. Warto udać się na Wzgórze Zamkowe, aby obejrzeć pozostałości średniowiecznej twierdzy oraz przepiękną panoramę miasta.
Czasy świetności zamek przeżywał w XVI w., kiedy to starostwo krzemienieckie zostało własnością Bony. Królowa obrała zamek swoją siedzibą; za jej rządów dokonano umocnienia twierdzy oraz jej przebudowy w stylu renesansowym.
W 1648 r. zamek został zdobyty przez pułkownika kozackiego Maksyma Krzywonosa, jednego z przywódców powstania Chmielnickiego. Zburzonej wówczas twierdzy nigdy nie odbudowano.
Do charakterystycznych budynków Krzemieńca należą budowle sakralne. W 1538 r. Bona Sforza ufundowała tu kościół farny. W XVII w. został on przekazany franciszkanom. W 1832 r. w ramach represji po powstaniu listopadowym Rosjanie przekształcili kościół w cerkiew. Obecnie jest to sobór św. Mikołaja.
W XVIII w. powstały w Krzemieńcu kościół i klasztor jezuitów. Budynki te również zostały przekazane prawosławnym w XIX w. Po I wojnie światowej jezuici odzyskali kościół, ale po II wojnie władze radzieckie przekształciły go w salę sportową. Obecnie jest to cerkiew Przemienienia Pańskiego.
Do innych obiektów sakralnych w Krzemieńcu należą katolicki kościół św. Stanisława z połowy XIX w. czy monaster Objawienia Pańskiego. Warta zobaczenia jest także drewniana cerkiew Podniesienia Krzyża Pańskiego.
Wśród obiektów architektury świeckiej Krzemieńca warto wyróżnić pałac Karoliny Dzembowskiej z XVIII w. czy znajdujące się w centrum miasta złączone ze sobą kamienice z przełomu XVII i XVIII w., zwane Bliźniakami Krzemienieckimi.
Ukraina | Widok na Krzemieniec z góry – barokowy kompleks dawnego kolegium jezuickiego i cerkiew na tle miasteczka (Panorama of Kremenets 01 by Dmytro Petishkin, Wikimedia Commons, na licencji CC BY 4.0)
Krzemieniec Juliusza Słowackiego – muzeum poety
W Krzemieńcu urodził się Juliusz Słowacki i to właśnie z jego powodu miasto jest jednym z najczęściej odwiedzanych przez Polaków miejsc w zachodniej Ukrainie. Można tu zwiedzić rodzinny dworek poety, w którym obecnie mieści się jego muzeum. W kościele św. Stanisława znajduje się pomnik Słowackiego. W czasach sowieckich został on uratowany przez miejscowych Polaków, którzy przekonali Rosjan, iż jest to pomnik „rewolucyjnego poety”.
Czym było Liceum Krzemienieckie?
Słowacki uczęszczał do słynnego Liceum Krzemienieckiego, założonego w 1805 r. przez Tadeusza Czackiego. Miało ono pełnić rolę ośrodka edukacyjno-kulturalnego dla południowo-wschodnich Kresów. Poziom nauczania liceum mógł się równać nawet z poziomem uniwersyteckim. Bogata biblioteka szkoły oparta była na księgozbiorze Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy
Do Krzemieńca najwygodniej dotrzeć samochodem lub autobusem – ze Lwowa albo z Tarnopola, stolicy obwodu. Wizytę warto połączyć z odwiedzinami w pobliskiej Ławrze Poczajowskiej oraz w zamku w Dubnie. Więcej kresowych warowni opisujemy w zestawieniu TOP 10 – Zamki i twierdze na Ukrainie.
Przed wyjazdem sprawdź aktualne ostrzeżenia MSZ – od 2022 r. w Ukrainie trwa wojna.
Najczęstsze pytania o Krzemieniec
Co warto zobaczyć w Krzemieńcu?
Najważniejsze punkty to ruiny zamku na Górze Królowej Bony z panoramą miasta, muzeum w rodzinnym dworku Juliusza Słowackiego, gmach dawnego Liceum Krzemienieckiego z jezuickim kościołem, sobór św. Mikołaja ufundowany przez Bonę oraz kościół św. Stanisława z pomnikiem poety.
Dlaczego Krzemieniec nazywa się „Wołyńską Szwajcarią”?
Określenie wzięło się od malowniczych, zalesionych wzgórz otaczających miasto, m.in. Góry Królowej Bony. Ich krajobraz przypominał podróżnikom górskie pejzaże Szwajcarii, choć wzniesienia są znacznie niższe.
Jak daleko jest z Krzemieńca do Poczajowa?
Ławra Poczajowska leży ok. 18 km od Krzemieńca, więc oba miejsca łatwo zwiedzić w ciągu jednego dnia. Po drodze można zajrzeć także do innych zabytków Wołynia, np. zamku w Dubnie.