Położenie i warunki naturalne Turcji
Opublikowano:
Aktualizacja:
Turcja leży na dwóch kontynentach: ok. 97% jej powierzchni (783,6 tys. km²) przypada na azjatycką Anatolię, a tylko 3% na europejską Trację Wschodnią. Kraj oblewają cztery morza – Czarne od północy, Marmara od północnego zachodu, Egejskie od zachodu i Śródziemne od południa – a linia brzegowa ma ok. 7200 km.
Wybrzeże jest dobrze rozwinięte, zwłaszcza na zachodzie, gdzie występują liczne wyspy.
Turcja | Niebo nad Kapadocją (by BarisKerimCesur na licencji Pixabay)
Turcja graniczy z ośmioma państwami: Bułgarią, Grecją, Armenią, Azerbejdżanem (krótka granica – zaledwie 9 km), Gruzją, Iranem, Irakiem i Syrią.
Rzeźba terenu Turcji – wyżyny i góry
Turcja jest krajem wyżynno-górskim. Większą część jej powierzchni zajmuje Wyżyna Anatolijska, wznosząca się średnio od 900 do 1500 m n.p.m. W wielu miejscach teren obniża się, tworząc kotliny.
Wyżynę otaczają łańcuchy górskie. Na północy wznoszą się Góry Pontyjskie. Ich najwyższy szczyt to Kaçkar Dağı (3932 m n.p.m.).
Na południu Anatolii rozciągają się natomiast pasma gór Taurus. Ich najwyższym szczytem jest Kızılkaya (3767 m n.p.m.). Góry Taurus zbudowane są w dużej części z wapieni, w których na przestrzeni dziejów wykształciły się jaskinie krasowe.
Krótsze pasma górskie, poprzecinane licznymi dolinami, znajdują się w zachodniej części Anatolii.
Na wschodzie Turcji znajduje się Wyżyna Armeńska, wznosząca się od 1000 do 2000 m n.p.m. Przecinają ją liczne pasma górskie. Jedno z nich jest zwieńczone najwyższym szczytem Turcji – górą Ararat (ok. 5137 m n.p.m.) – wygasłym masywem wulkanicznym, na którym według Biblii spoczęła Arka Noego, kiedy opadły wody potopu.
W Turcji jest bardzo mało nizin. Występują one na obszarach nadmorskich oraz w Tracji (Nizina Tracka). Największą niziną w Turcji jest Nizina Adana.
Turcja | Krajobrazy Pamukkale (by azcokgezdim na licencji Pixabay)
Trzęsienia ziemi w Turcji – uskoki i największe katastrofy
Aż do czasów starożytnych obszar Anatolii był aktywny wulkanicznie. Obecnie wszystkie wulkany znajdujące się na terenie Turcji są wygasłe. Masywy wulkaniczne są najwyższymi szczytami górskimi w Turcji.
Aktywność sejsmiczna przejawia się jednak w postaci trzęsień ziemi. Bardzo aktywnym sejsmicznie regionem jest Wyżyna Armeńska, leżąca na styku czterech płyt tektonicznych.
Najważniejsze strefy sejsmiczne wyznaczają dwa wielkie uskoki. Uskok północnoanatolijski biegnie łukiem przez północną Turcję – od okolic Erzincanu przez Tokat i Sakaryę aż po Morze Marmara, co czyni zagrożonym także Stambuł. Uskok wschodnioanatolijski ciągnie się z północnego wschodu na południowy zachód, przez prowincje Malatya, Kahramanmaraş i Hatay. Do bardziej narażonych na trzęsienia ziemi obszarów należą też Region Egejski oraz Region Marmara.
Najtragiczniejsze trzęsienie ziemi we współczesnej historii Turcji nastąpiło 6 lutego 2023 r. na uskoku wschodnioanatolijskim: dwa wstrząsy o magnitudzie 7,8 i 7,7 zniszczyły miasta m.in. w prowincjach Kahramanmaraş, Gaziantep, Hatay i Adıyaman. W Turcji zginęło 53 537 osób, a ok. 107 tys. zostało rannych.
Wcześniej o zagrożeniu przypomniało trzęsienie ziemi z 23 października 2011 r. we wschodniej Turcji. Miało siłę ok. 7,2 stopnia, a jego epicentrum znajdowało się ok. 17 km na północny wschód od miasta Van. Najbardziej ucierpiała prowincja Van, zwłaszcza dystrykt Erciş. Zginęły 604 osoby, ponad 4 tys. zostało rannych, a dziesiątki tysięcy straciły dach nad głową. 9 listopada 2011 r. silny wstrząs wtórny (5,7) zawalił w Van m.in. hotel, w którym mieszkali dziennikarze i ratownicy. Katastrofa obnażyła słabe przygotowanie regionu na trzęsienia ziemi: brak budynków o konstrukcji odpowiedniej dla terenów sejsmicznych i nieprzestrzeganie przepisów budowlanych.
Turcja | Turcję oblewają cztery morza (Turkey - The lycian way by chany crystal na licencji CC BY-ND 2.0)
Rzeki Turcji – Kızılırmak, Eufrat i Tygrys
Turcja posiada dość dobrze rozwiniętą sieć rzeczną. Źródłem wody są przede wszystkim obszary górskie, gdzie występuje więcej opadów deszczu, a zimą pada śnieg. Z Gór Pontyjskich i Taurusu spływają krótkie, bystre rzeki. Poziom wód najwyższy jest zimą.
Do dużych rzek przepływających przez teren Anatolii należą Eufrat, Tygrys, Kura i Araks.
Sieć rzeczna jest bardziej uboga na terenach wyżyn: Anatolijskiej i Armeńskiej. Najdłuższą rzeką środkowej Anatolii – i całej Turcji – jest Kızılırmak (ok. 1350 km), która uchodzi do Morza Czarnego. Wiele krótkich rzek przepływających przez Wyżynę Anatolijską okresowo wysycha.
Jeziora Turcji – Van i Tuz Gölü
Na terenie Turcji występują liczne jeziora. Są one pochodzenia tektonicznego. Największe, jezioro Van, znajduje się we wschodniej części kraju, na Wyżynie Armeńskiej. Ma powierzchnię średnio 3700 km² (zarówno powierzchnia, jak i głębokość zmieniają się w ciągu roku ze względu na nieregularne opady czy letnie susze).
Największym słonym jeziorem w Turcji jest Tuz Gölü (Jezioro Soli). Zajmuje ono powierzchnię 1500 km² i jest bardzo płytkie. Jezioro Tuz oraz inne okoliczne jeziora są głównym źródłem soli w Turcji.
Różnorodność krajobrazów Turcji, a z nią bogactwo świata zwierząt (opisane w artykule Zwierzęta Turcji), najlepiej widać w jej parkach narodowych, a krainy geograficzne kraju opisujemy szczegółowo w artykułach o regionach – m.in. Regionie Środkowej Anatolii i Regionie Wschodniej Anatolii. O tym, jak ukształtowanie terenu wpływa na pogodę, piszemy w tekście Klimat i pogoda w Turcji, a o roślinności – od makii na wybrzeżu po stepy Anatolii – w artykule Roślinność i uprawy w Turcji.
Turcja | Turcja jest krajem wyżynno-górskim (Sunset, Goreme by Jurgen na licencji CC BY 2.0)
Najczęstsze pytania
Na jakim kontynencie leży Turcja?
Na dwóch: ok. 97% powierzchni (783,6 tys. km²) leży w Azji, na półwyspie Anatolia, a ok. 3% w Europie, w Tracji Wschodniej.
Jaka jest najwyższa góra Turcji?
Ararat, ok. 5137 m n.p.m. – wygasły masyw wulkaniczny na Wyżynie Armeńskiej.
Czy w Turcji często są trzęsienia ziemi?
Tak, kraj leży na dwóch wielkich uskokach: północnoanatolijskim i wschodnioanatolijskim. Najtragiczniejsze w ostatnich latach było trzęsienie z 6 lutego 2023 r., w którym w Turcji zginęło 53 537 osób.