Mniszka śródziemnomorska – foka Adriana z Puli

Mniszka śródziemnomorska, przez Chorwatów nazywana „śródziemnomorską niedźwiedzicą” (sredozemna medvjedica), to jedna z najrzadszych fok świata – według NOAA Fisheries na wolności żyje dziś ok. 600–700 osobników, w tym ok. 440–540 dorosłych (stan na 2026). W Adriatyku pojawia się sporadycznie, a na początku lat 2010. sławę zdobyła samica Adriana, regularnie widywana u wybrzeży Istrii koło Puli. Jeśli spotkasz mniszkę, obserwuj ją z odległości co najmniej 50 m – to gatunek ściśle chroniony.

Cześć, jestem Adriana, śródziemnomorska niedźwiedzica z gatunku fok. (…) Żyjemy w morzu od tysięcy lat. Czy byłeś kiedyś na morzu? Jest nieskończenie wielkie.

Razem z nami w morzu żyje wiele dużych i małych ryb, żółwi, raków, planktonu i alg. My, foki, jesteśmy ssakami jak psy. Jesteśmy bardzo płochliwe i rzadko zbliżamy się do ludzi.

Chorwacja | Mniszka śródziemnomorska relaksuje się na kamienistym brzegu (Monachus monachus DSC 0274 by Marinko Babić, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Morska niedźwiedzica z Puli – kim jest i jak bardzo jest zagrożona?

Tak zaczyna się książeczka o ulubienicy Chorwatów – niedźwiedzicy morskiej, której imię pochodzi od wód Adriatyku będących jej domem. Kim jest zwierzę nazywane przez Chorwatów „śródziemnomorską niedźwiedzicą”, „człowiekiem morskim” albo „księdzem morskim”? Polska nazwa tego zwierzęcia – mniszka śródziemnomorska – pewnie też niewiele wyjaśni.

Nic dziwnego, bo mniszka śródziemnomorska przez dziesięciolecia należała do najbardziej zagrożonych wyginięciem ssaków świata i była klasyfikowana w Czerwonej Księdze IUCN jako gatunek krytycznie zagrożony. Dzięki ochronie jej liczebność nieco wzrosła: w 2015 r. obniżono jej status do „zagrożonego”, a w 2023 r. – do „narażonego”. Mimo to na całym świecie żyje jej zaledwie ok. 600–700 osobników, w tym ok. 440–540 dorosłych, w kilku rozproszonych populacjach (szacunek NOAA Fisheries, stan na 2026). Starsze opracowania podają 800–1000 zwierząt.

Jak wygląda mniszka śródziemnomorska?

Z naszych czaszek można wywnioskować, że jesteśmy fokami spokrewnionymi z psami i kotami. Widać wyraźnie nasze kły, którymi chwytamy zdobycz.

Wydłużone ciało mniszki pokryte jest grubą warstwą tłuszczu i gęstą, krótką, jaśniejszą na brzuchu sierścią, która nie przepuszcza wody. Nie ma ona małżowin usznych, a jej nos ma właściwości zamykania się pod wodą. Mniszka jest dużym zwierzęciem. Najważniejsze liczby:

• długość dorosłego osobnika – średnio ok. 2,4 m (największe bywają dłuższe),
• masa – ok. 300 kg u samic i ok. 320 kg u samców,
• długość życia – przeciętnie 20–25 lat, maksymalnie nawet 45 lat,
• noworodek – ok. 1 m długości i 15–18 kg masy.

Popatrz, jak wyglądam. Kształt naszego ciała pomaga nam pływać. Na nosie mamy kilka długich i krótkich włosów. Dzieci nas kochają z powodu naszych wielkich, okrągłych oczu. Nasze nogi przetworzyły się w płetwy. Dzięki nim poruszamy się w wodzie szybko i elegancko. Po plaży pełzamy na brzuchu, odpychając się płetwami od podłoża. Najlepiej czujemy się w morzu. Mamy szare lub brązowe futro, delikatne i miękkie jak jedwab.

Chorwacja | Mniszka śródziemnomorska (Monachus monachus DSC 0384 by Marinko Babić, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Gdzie żyją mniszki śródziemnomorskie i co im zagraża?

Gdzie występuje mniszka?

Mniszki śródziemnomorskie występują w rozproszonych populacjach w basenie Morza Śródziemnego (głównie w Grecji i Turcji) oraz na Atlantyku u wybrzeży Afryki. W Adriatyku pojawiają się tylko pojedyncze osobniki. Preferują czyste wody w okolicy jaskiń morskich i plaż z małymi, gładkimi kamieniami. Unikają miejsc, gdzie przebywają turyści. Większość czasu, łącznie ze snem, spędzają w morzu.

Na ląd wychodzą nieczęsto i na krótko, między innymi w czasie rozrodu i wychowywania młodych, ale także po to, by odpocząć. Wychodząc na ląd, mniszki nie oddalają się zbytnio od wody, aby w razie niebezpieczeństwa móc do niej wrócić. Ich nieporadne ruchy powodują, że na ziemi nie są całkowicie bezpieczne.

Jak rozmnażają się mniszki?

Rozmnażanie wygląda następująco:

• samice osiągają dojrzałość płciową w wieku ok. 4 lat, samce – ok. 6 lat,
• ciąża trwa prawie rok,
• młode rodzą się na plażach lub w podwodnych jaskiniach, a po ok. dwóch tygodniach po raz pierwszy wchodzą do wody,
• karmienie mlekiem trwa ok. 18 tygodni,
• mniszki łączą się w pary w wodzie, tylko w okresie rozrodczym.

Wszędzie, gdzie na brzegu morskim znajduje się kanalizacja, miasta, wsie i plaże dla ludzi - nie ma dla nas miejsca. (…) Każde większe zanieczyszczenie morza zagraża naszemu zdrowiu. Trucizny z kanalizacji docierają do wód. Są pożywieniem dla planktonu, którym żywią się ryby, którymi żywimy się my.

Co zagraża mniszkom?

Przyczyną spadku populacji mniszek są nie tylko zanieczyszczenia. Do głównych zagrożeń należą:

• zanieczyszczenie wód przy wybrzeżu – ścieki, miasta i plaże zabierają mniszkom miejsca do życia,
• prześladowanie przez rybaków – w przeszłości traktowali je jako rywali w połowach i zabijali, obecnie robią to rzadziej (m.in. harpunami),
• brak pożywienia – połowy prowadzone na wielką skalę ograniczają ryby, którymi mniszki się żywią,
• sieci rybackie – mniszki giną przypadkowo, zaplątując się w nie i dusząc się w wodzie, pod którą potrafią przebywać aż do 15 minut,
• niepokojenie przez ludzi – zwierzęta unikają miejsc, gdzie przebywają turyści.

W przeszłości wierzono, że kobieta, która rodząc dziecko leży na skórze zdartej z mniszki, odczuwa mniejsze bóle porodowe, zaś zawieszane przez marynarzy na szyi amulety z jej sierścią chronią ich okręty przed zatonięciem.

Chorwacja | Mniszki są płochliwe - pamiętajcie, aby nie podchodzić za blisko i nie niepokoić tych zwierząt (Young monk seal by Wanax01, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Adriana z Puli – dlaczego Chorwaci pokochali swoją fokę?

Adriana zamieszkała w Chorwacji, w regionie Istria, niedaleko miasta Pula, około 2010 roku. Podobno wcześniej, przed dwudziestu kilku laty, już tu mieszkała, potem z niewiadomych powodów zniknęła i, ku radości pulan, powróciła. Widywano ją samą – jak prawdziwą mniszkę.

Chorwaci bardzo ją polubili i byli z niej dumni. Gdy tylko komuś udało się sfotografować lub sfilmować Adrianę, jej zdjęcia i filmy od razu pojawiały się w gazetach i telewizji. Wielu pulan widziało ją na własne oczy (niektórzy razem z nią pływali!) i chętnie o tym opowiadało. Mniszki pokazywały się koło Puli także w kolejnych latach – latem 2014 r. widywano je niemal codziennie. W sierpniu 2014 r. niedaleko Šišana znaleziono martwą samicę; eksperci uznali, że zmarła z przyczyn naturalnych.

Podczas jednych wakacji na początku lat 2010. grupka kilku niemieckich turystów okrążyła ją i rzucała w nią dla zabawy kamyczkami, aż przestraszona uciekła do wody, prasa opublikowała filmik z tym wydarzeniem i z krytycznym komentarzem. Chorwaccy internauci także nie zostawili na turystach suchej nitki.

Adriana doczekała się nawet fanklubu na Facebooku (w języku chorwackim), na którym są gromadzone wszelkie materiały (zdjęcia, filmy, artykuły) na jej temat. Jego adres to: www.facebook.com/adriana.sredozemna.medvjedica

Dlaczego mniszkę trzeba omijać z odległości co najmniej 50 m?

Odkąd pewna kobieta sfotografowała Adrianę razem ze swoim synem, media i przyrodnicy apelują do Chorwatów, aby, jeśli zobaczą niedźwiedzicę, nie zbliżali się do niej na odległość mniejszą niż 50 m. Obawiali się, że ta samotnica, gdy będzie niepokojona, odejdzie tak jak przed laty. Uprzedzali także, że zdenerwowana może ugryźć.

Mniszka jest w Chorwacji gatunkiem ściśle chronionym, a za jej niepokojenie grozi kara pieniężna. Gdy pewnego dnia jakiś mężczyzna, spotkawszy Adrianę, zaczął do niej pokrzykiwać, przechodzący niedaleko Chorwaci natychmiast wezwali policję.

Tylko raz widziano Adrianę w towarzystwie innej mniszki śródziemnomorskiej, niestety nie ustalono, jakiej była płci. Pulanie mieli nadzieję, że był to samiec i że doczekają się małych foczek. Przyrodę Adriatyku najlepiej poznać w chronionych rejonach, takich jak Park Narodowy Mljet – więcej w artykule Parki narodowe Chorwacji.

Chorwacja | Domem Adriany są wody Adriatyku w okolicach chorwackiego miasta Pula (Trees and sea in Pula, Croatia by Gromane, Wikimedia Commons, na licencji CC0 1.0)

Co robić, gdy spotkasz mniszkę nad Adriatykiem?

Jeśli będziesz miał/a to wielkie szczęście, że spotkasz niedźwiedzicę, zachowaj się tak:

• nie podchodź – obserwuj z odległości minimum 50 m,
• nie hałasuj i nie krzycz,
• nie rzucaj w zwierzę kamieniami i nie otaczaj go,
• nie próbuj robić sobie zdjęć z mniszką z bliska – po jednej takiej sesji przyrodnicy zaczęli apelować o zachowanie dystansu.

Pozwól Adrianie i jej krewnym żyć w spokoju, tak jak lubią. Nie dopuść do tego, aby spłoszona przez Ciebie postanowiła szukać innego domu i poczuła się zmuszona do tułaczki.

Na świecie nie ma już zbyt wielu czystych i przyjaznych miejsc, gdzie chciałaby żyć. Pamiętaj, ty tu jesteś gościem, a ona jest u siebie. Niedźwiedzic morskich jest na świecie bardzo, bardzo mało i są one narażone na wyginięcie. Jeśli ludzie nie zapewnią im spokoju, nie przetrwają.

Wypowiedzi Adriany pochodzą z książeczki Ocalmy śródziemną niedźwiedzicę. Adriana i jej rodzina w Morzu Śródziemnym, tłumaczenie z języka chorwackiego: Agnieszka Suchowierska

Tekst: Agnieszka Suchowierska współautorka (razem z Wojciechem Eichelbergerem) dwóch książek: Bajka to życie albo z jakiej jesteś bajki i Królewicz Śnieżek. Baśniowe stereotypy płci.

Najczęstsze pytania o mniszkę śródziemnomorską

Z jakiej odległości można obserwować mniszkę?

Przyrodnicy apelują o zachowanie dystansu co najmniej 50 m. Gatunek jest w Chorwacji ściśle chroniony, a za jego niepokojenie grozi kara pieniężna.

Ile mniszek śródziemnomorskich żyje na świecie?

Według NOAA Fisheries ok. 600–700 osobników, w tym ok. 440–540 dorosłych, w kilku rozproszonych populacjach, głównie na Morzu Egejskim, Maderze i w rejonie Cabo Blanco (stan na 2026). W Adriatyku pojawiają się tylko pojedyncze zwierzęta.

Kim była Adriana z Puli?

Samicą mniszki, którą od około 2010 roku regularnie widywano u wybrzeży Istrii koło Puli. Zdobyła sympatię Chorwatów i doczekała się fanklubu na Facebooku.