Donieck – historia miasta i Donbasu

Donieck to przemysłowa stolica Donbasu we wschodniej Ukrainie, założona w 1869 r. przez walijskiego przedsiębiorcę Johna Hughesa jako osada górnicza Juzowka. W spisie z 2001 r. było to piąte co do wielkości miasto kraju (ok. 1,02 mln mieszkańców); od kwietnia 2014 r. znajduje się pod kontrolą Rosji i wspieranych przez nią separatystów. Miasto nie ma średniowiecznych zabytków, ale jego historia dobrze pokazuje, jak węgiel i stal ukształtowały wschód Ukrainy.

Stan na 2026: Donieck jest okupowany przez Rosję od 2014 r., a od 2022 r. na Ukrainie trwa pełnoskalowa wojna. Rządy państw zachodnich odradzają wszelkie podróże w ten rejon. Opisy atrakcji poniżej dotyczą stanu sprzed 2014 r.

Donieck był też jednym z czterech ukraińskich miast, w których rozgrywano mecze Euro 2012.

Ukraina – Donieck | Stadion Donbas Arena w Doniecku (Donetsk Donbass Arena 45 by Lisovodsky Vili, Wikimedia Commons, na licencji CC BY 3.0)

Warunki geograficzne i demograficzne

Donieck położony jest we wschodniej Ukrainie, w obwodzie donieckim, nad rzeką Kalmius.

Dookoła miasta rozciąga się krajobraz stepowy, nie brakuje tu też lasów, rzek i jezior. Miasto znajduje się ok. 95 km na północ od Morza Azowskiego.

Donieck leży w strefie łagodnego klimatu kontynentalnego.

Donieck należał do największych miast Ukrainy: w spisie z 2001 r. liczył ok. 1,02 mln mieszkańców, a według ostatniego ukraińskiego szacunku (2022) – ok. 900 tys. Liczba ludności spada od 1989 r., gdy przekraczała 1,1 mln.

Przed 2014 r. przybysz mógł poczuć się tu tak, jakby nieopatrznie przekroczył granicę rosyjską. W mieście dominował bowiem język rosyjski, a nie ukraiński. Posługiwali się nim zarówno Rosjanie, jak i rosyjskojęzyczni Ukraińcy.

Według danych ze spisu powszechnego z 2001 r. 46,7% ludności Doniecka stanowili Ukraińcy, a 48,2% - Rosjanie.

Historia miasta

Jeszcze na początku XIX w. w miejscu dzisiejszego Doniecka znajdowały się jedynie osady kozackie. Sytuacja diametralnie zmieniła się w momencie, gdy ziemie te zakupił walijski przedsiębiorca John Hughes i w 1869 r. założył na nich kopalnie węgla oraz zakłady metalurgiczne.

Początkowo Donieck – zwany wówczas Juzowką – był jedynie mało znaczącą osadą robotniczą, liczącą 164 mieszkańców. Liczba ludności wzrosła jednak bardzo szybko i na początku XX w. wynosiła już 50 tys. mieszkańców. W 1917 r. Juzowka otrzymała prawa miejskie.

Za czasów ZSRR Juzowkę przemianowano na Stalino. Nazwa „Donieck” została nadana w 1961 r. na fali destalinizacji.

Motorem rozwoju miasta był przemysł. Donieck jest wysoko zurbanizowany, a wraz z pobliskimi mniejszymi miastami tworzy konurbację – główny ośrodek Donieckiego Zagłębia Węglowego.

W kwietniu 2014 r. prorosyjscy aktywiści zajęli budynek administracji obwodowej i ogłosili powstanie tzw. Donieckiej Republiki Ludowej. Od tego czasu miasto pozostaje poza kontrolą Ukrainy, a klub Szachtar Donieck gra swoje mecze w innych miastach.

Zwiedzanie Doniecka (stan sprzed 2014 r.)

Chociaż miasto nie mogło się pochwalić średniowiecznymi zabytkami, na zwiedzających czekało wiele ciekawych miejsc i obiektów.

Główną arterią Doniecka była ulica Artioma. Przebiega ona przez plac Lenina, który był nie tylko popularnym miejscem spotkań, ale również areną najważniejszych wydarzeń kulturalnych w mieście. Zabudowa ul. Artioma to ciekawa mieszanka starej i nowej architektury.

Do najbardziej urodziwych ulic należał Bulwar Puszkina. Spokojny, pełen zieleni deptak był idealnym miejscem do wypoczynku na świeżym powietrzu.

Bulwar Puszkina

Około dwukilometrowy deptak nazwano na cześć Aleksandra Puszkina, którego pomnik stoi przy bulwarze. Wzdłuż alei są drzewa, klomby, fontanny i ławki, a także kawiarnie, plac zabaw, miejsce na kameralne koncerty i targ lokalnego rękodzieła.

Bulwar otwiera fontanna z rzeźbą Palmy Mercałowa – symbolu Doniecka, nagrodzonego na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 r. Dalej stoi pomnik rzeki Kalmius w formie łodzi kozackiej: rzeka wyznaczała niegdyś granicę między ziemiami Kozaków Dońskich i Zaporoskich. Na bulwarze wystawiano też rzeźby z dorocznego donieckiego festiwalu i obrazy miejscowych artystów (opis dotyczy stanu sprzed 2014 r.).

Ukraina | Tzw. Dandelion Fountain, czyli fontanna przypominająca swoją formą owocostan mniszka lekarskiego (dobrze znany nam „dmuchawiec”) (by pasja1000 na licencji Pixabay)

Spokojny wypoczynek zapewniał również doniecki Ogród Botaniczny, jeden z największych w Europie. W romantyczny nastrój wprawiała natomiast wieczorna przechadzka po Parku Szczerbakowa z jego podświetlanymi fontannami.

Warta uwagi jest eklektyczna architektura Doniecka. W południowej części miasta znajdziemy XIX-wieczne domy w stylu angielskim (w tym rezydencje Johna Hughesa). Przeplatają się z nimi budynki powstałe w czasach socjalizmu oraz architektura najnowsza. W Doniecku można spotkać również domy wybudowane tuż po II wojnie światowej, zwane od narodowości ich budowniczych – jeńców z Finlandii – „domami fińskimi”.

Przed 2014 r. dużą atrakcją było donieckie Planetarium, w którym oglądało się trójwymiarowe obrazy przestrzeni kosmicznej, oraz delfinarium Nemo, prowadzące także delfinoterapię. Obecny stan tych obiektów trudno zweryfikować.

Historia Doniecka ma wiele wspólnego z dziejami innych wielkich ośrodków przemysłowych wschodu, takich jak Charków czy Dnipro. Szersze tło znajdziesz w artykule Historia Ukrainy.

Najczęstsze pytania

Kto założył Donieck i jak miasto nazywało się dawniej?

Założył go w 1869 r. walijski przedsiębiorca John Hughes jako osadę górniczą Juzowka. W ZSRR miasto nazywało się Stalino, a nazwę Donieck nadano mu w 1961 r.

Czy można dziś zwiedzać Donieck?

Nie. Miasto jest okupowane przez Rosję od 2014 r., a rządy państw zachodnich odradzają podróże w ten rejon (stan na 2026). Opisy atrakcji dotyczą stanu sprzed 2014 r.

Co Donieck miał wspólnego z Euro 2012?

Był jednym z czterech ukraińskich miast gospodarzy. Na Donbas Arenie rozegrano m.in. półfinał mistrzostw 27 czerwca 2012 r.