Historia Ukrainy

Historia Ukrainy to dzieje ziem, na których w IX–X w. powstała Ruś Kijowska, a później rządzili kolejno Litwa, Rzeczpospolita, Kozacy, Rosja i ZSRR. Niepodległe państwo ukraińskie istnieje od 24 sierpnia 1991 r.; od 2014 r. broni się przed rosyjską agresją, a od 2022 r. odpiera pełnoskalową inwazję. Nazwa „Ukraina” – „ziemia, która leży na skraju” – dobrze pasuje do kraju położonego na południowo-wschodniej granicy Europy, u progu Azji, po obu stronach dawnej granicy między lasem a otwartym stepem.

Ukraina | Skansen wsi Pirogowo w Kijowie (by Yevhen1971 na licencji Pixabay)

Najkrótsza nawet wersja historii tego kraju musiałaby, z konieczności, przerodzić się w obszerną rozprawę naukową. Dlatego przedstawimy tylko kilka punktów – „kamieni milowych” w dziejach Ukrainy. Na dowód, że historia Ukrainy nie zaczęła się wraz z rozpadem Związku Radzieckiego, zaczniemy od czasów najdawniejszych.

Prehistoria ziem Ukrainy

Żyzne ziemie, umiarkowany klimat, rzeki pełne ryb i lasy bogate w zwierzynę – z dawien dawna Ukraina była miejscem dogodnym do osiedlenia się i życia.

Według świadectw naukowych, człowiek pierwotny pojawił się na terytorium dzisiejszej Ukrainy około 200 tysięcy lat temu, w epoce wczesnego paleolitu.

Mniej więcej 120-40 tysięcy lat przed naszą erą na dużej części Ukrainy osiedlił się bardziej już „doskonały” człowiek – neandertalczyk.

W epoce późnego paleolitu (40-10 tys. lat p.n.e.) uformował się Homo sapiens, który przetrwał do dzisiaj. Na ziemiach Ukrainy odkryto ok. 800 stanowisk archeologicznych z tamtej epoki. Ogólna liczba mieszkańców ówczesnych obszarów Ukrainy mogła wynosić do 20 000 ludzi.

Pierwsze wzmianki o Słowianach (pod nazwą Wenedów) na terytorium współczesnej Ukrainy spotyka się u antycznych autorów I i II stulecia. W ich dziełach Wenedowie są zlokalizowani w leśno-stepowym obszarze od Dniepru do Wisły, między plemionami bałtyckimi i Alanami. Później bizantyjscy historycy wspominają Słowian pod nazwami Wenedów, Antów i Sklawinów.

Dane archeologiczne potwierdzają informacje ze źródeł pisanych i wskazują, że między V i VII wiekiem na terytorium Sklawinów i Antów formowały się lokalne więzi kulturowe, które stopniowo przekształcały się w związki miejscowych plemion słowiańskich.

Analizując dawną historię Ukrainy nie sposób nie wspomnieć o greckich miastach-koloniach w Północnym Przyczarnomorzu. Do najstarszych kolonii założonych tu w VII wieku p.n.e. przez uchodźców z jońskiego Miletu należała osada na wyspie (a w tamtych czasach na półwyspie) Berezań, a także miasto Pantikapajon (obecnie w granicach miasta Kercz).

Ukraina | Pomnik upamiętniający bitwę o Dniepr (1943 r.) (by Beleckiy na licencji Pixabay)

Ruś Kijowska i Księstwo Halicko-Wołyńskie

• Wiek IX i X naszej ery – powstanie i rozwój Rusi Kijowskiej – prastarej Ukrainy. To pierwsze średniowieczne słowiańskie państwo zjednoczyło Słowian Wschodnich od Morza Bałtyckiego do Czarnego i od Wołgi aż do Cisy.

• Rok 988 – chrzest Rusi Kijowskiej przez Wielkiego Księcia Włodzimierza.

• 1036-1054 – rozkwit państwa pod rządami Wielkiego Księcia Jarosława Mądrego.

• 1237-1240 – podbój Rusi Kijowskiej przez Mongołów.

• XII-XIV wiek – Księstwo Halicko-Wołyńskie. Okres świetności w XIII w. pod panowaniem księcia Daniela Halickiego. W połowie XIV w. księstwo zostało podzielone między Polskę i Litwę.

Najcenniejszą pamiątką tamtych czasów jest Sobór Mądrości Bożej w Kijowie, wzniesiony za panowania Jarosława Mądrego.

Rzeczpospolita i Kozaczyzna

• Początek XVI w. – powstanie Siczy Zaporoskiej – socjalno-politycznej i militarno-demokratycznej formacji ukraińskich Kozaków.

• 1569 – polsko-litewska unia zawarta w Lublinie: prawie cała Ukraina weszła w skład Królestwa Polskiego. Polska likwidowała w następnych dziesięcioleciach chłopskie wolności, co prowadziło do poważnych konfliktów socjalnych.

• 1596 – unia kościelna w Brześciu: podział Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej i powstanie Kościoła unickiego.

• 1648 – powstanie kozackie pod wodzą hetmana Bohdana Chmielnickiego. Utworzenie hetmanatu ukraińskich Kozaków.

• 1654 – zawarcie w Perejasławiu umowy ukraińsko-rosyjskiej. Obszary na wschód od Dniepru znalazły się pod bezpośrednim protektoratem Rosji.

Pod panowaniem imperiów i ZSRR

• 1772 – pierwszy rozbiór Polski: Galicja znalazła się w granicach Austrii.

• 1793 – drugi rozbiór Polski: prawobrzeżna Ukraina (na zachód od Dniepru) przypadła Rosji.

• XIX wiek – rodzenie się ukraińskich ruchów narodowych, powstanie narodowej literatury.

• 1917-1918 – utworzenie Rady Centralnej (zgromadzenie parlamentarne) w Kijowie po Rewolucji Lutowej, następnie proklamowanie autonomii, a później niepodległej Republiki Ukrainy. W listopadzie 1918 utworzono Republikę Zachodniej Ukrainy. Obie zjednoczyły się w 1919 r.

• 1919 – wojna domowa: w Kijowie na zmianę panowali „biali”, bolszewicy i współpracujące oddziały interwencyjne.

• 1922 – umowa państwowa: Ukraina należy do Związku Radzieckiego jako Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka.

• 1932/33 – „Wielki głód na Ukrainie”: na skutek radzieckiej reformy rolnej i rekwizycji zboża zmarło na Ukrainie ok. 4 do 6 milionów ludzi.

• 1939 – układ Hitler-Stalin z tajnym protokołem dodatkowym: Zachodnia Ukraina znalazła się w radzieckiej strefie wpływów.

• 1941 – zajęcie Ukrainy przez wojska niemieckie; proklamowanie państwa ukraińskiego przez ukraińskich nacjonalistów (OUN). Miliony Ukraińców deportowanych do Rzeszy do robót przymusowych. Z okupowanego Kijowa pochodzi legenda „meczu śmierci” z 1942 r. – opisujemy ją w artykule Mecz śmierci 1942 – Dynamo Kijów i film „Mecz”.

• 1943/44 – ponowne zajęcie Ukrainy przez Armię Radziecką.

• 26.06.1945 – Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ.

• 1954 – decyzją Rady Najwyższej ZSRR Półwysep Krymski zostaje przekazany Ukrainie.

• Lata 1960 – na nowo odżywają idee narodowe; „ukrainizację” wspiera sekretarz partii Petro Szełest.

• 1986 – katastrofa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, skażonych zostało 12% powierzchni rolnych na Ukrainie. Przed 2022 r. strefę wokół elektrowni zwiedzano z przewodnikiem – pisaliśmy o tym w artykule Wycieczka do Czarnobyla.

Ukraina | W 1986 r. miała miejsce katastrofa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu (by Amort1939 na licencji Pixabay)

• 1989 – strajki w zagłębiach węglowych Donbasu i Dniepru, podczas których wysuwano postulaty finansowe i polityczne. Kongres założycielski „Ruchu”: żądania autonomii gospodarczej, języka ukraińskiego, jako języka urzędowego, narodowych symboli, legalizacji unickiego ukraińskiego kościoła katolickiego.

• 29.10.1989 - język ukraiński staje się językiem urzędowym.

• 1990 – deklaracja częściowej suwerenności Ukrainy przez Radę Najwyższą Ukrainy.

Niepodległa Ukraina

• 1991 – po próbie puczu przeciwko prezydentowi Gorbaczowowi w Moskwie, parlament Ukrainy proklamuje niepodległość kraju, co zostaje zatwierdzone przez referendum 1.12.1991. Na pierwszego prezydenta niepodległej Ukrainy zostaje wybrany Leonid Krawczuk. Następuje rozwiązanie ZSRR i utworzenie Wspólnoty Niepodległych Państw.

• 1992 – parlament przyjmuje niebiesko-żółtą flagę (28 stycznia) i tryzub jako mały herb (19 lutego); o symbolach państwa piszemy w artykule Flaga, godło i hymn Ukrainy.

• 1994 – wybór Leonida Kuczmy na stanowisko prezydenta Ukrainy.

• 1996 – wycofanie z Ukrainy ostatnich rakiet z głowicami jądrowymi. Uchwalenie konstytucji. Reforma finansów – wprowadzenie własnej waluty, hrywny.

• 1997 – ukraiński prezydent Kuczma oraz rosyjski prezydent Jelcyn podpisują w Kijowie porozumienie, które potwierdza terytorialną integralność obu krajów, oraz przynależność do Ukrainy Krymu i Sewastopola. Podpisanie karty NATO-Ukraina w Madrycie.

• 2004 – Pomarańczowa rewolucja: masowe protesty po sfałszowanych wyborach prezydenckich prowadzą do powtórzenia drugiej tury, którą wygrywa Wiktor Juszczenko.

• 2013–2014 – Euromajdan: protesty na Majdanie Niepodległości w Kijowie po odmowie podpisania umowy stowarzyszeniowej z UE kończą się ucieczką prezydenta Wiktora Janukowycza. Rosja anektuje Krym i wspiera separatystów w Donbasie, gdzie wybucha wojna.

• 24.02.2022 – pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę. W czerwcu 2022 r. Ukraina otrzymuje status kandydata do Unii Europejskiej, a w czerwcu 2024 r. formalnie rozpoczyna negocjacje akcesyjne.

Po 1991 r. Ukraińcy zrealizowali swoje odwieczne dążenie do niepodległego państwa – i od 2014 r. płacą wysoką cenę za jego obronę. Wojna trwa (stan na wrzesień 2026).

Najczęstsze pytania

Od kiedy Ukraina jest niepodległa?

Parlament proklamował niepodległość 24 sierpnia 1991 r., a referendum 1 grudnia 1991 r. ją potwierdziło. Pierwszym prezydentem został Leonid Krawczuk.

Kiedy powstała Ruś Kijowska i kiedy ją ochrzczono?

Ruś Kijowska powstała w IX–X w., a jej chrzest przez wielkiego księcia Włodzimierza nastąpił w 988 r. Rozkwit przeżywała za Jarosława Mądrego (1036–1054).

Od kiedy trwa wojna rosyjsko-ukraińska?

Od 2014 r., gdy Rosja zaanektowała Krym i zaczęła wspierać separatystów w Donbasie. Pełnoskalowa inwazja rozpoczęła się 24 lutego 2022 r.