Dzierżprom w Charkowie

Dzierżprom, czyli Gosprom (ukr. Держпром, ang. Derzhprom), to najbardziej znany gmach radzieckiej epoki w Charkowie i jeden z najwcześniejszych przykładów konstruktywizmu w architekturze. Ukończony w 1928 r. budynek na Placu Wolności był pierwszym nowoczesnym drapaczem chmur w ZSRR (63 m do dachu), a 28 października 2024 r. poważnie uszkodziła go rosyjska bomba lotnicza.

Stan na 2026: od 2022 r. Charków jest regularnie ostrzeliwany przez Rosję. Rządy państw zachodnich odradzają wszelkie podróże do obwodu charkowskiego. Przed wyjazdem sprawdź komunikaty MSZ.

Ukraina | Plac Wolności w Charkowie z lotu ptaka – w głębi budynek Dzierżpromu (Будинок держпромисловості, Харків DJI 0060 by Konstantin Brizhnichenko, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Pionierskie dzieło konstruktywizmu

Budynek powstał w czasach wczesnego ZSRR, kiedy Charków był stolicą Ukraińskiej SRR. Jego budowa trwała 3 lata (od 1925 do 1928 r.). Po ukończeniu był pierwszym nowoczesnym drapaczem chmur w ZSRR (63 m do dachu; z iglicą anteny – 108 m). Przez krótki czas cieszył się nawet mianem najbardziej przestronnej pojedynczej konstrukcji na świecie (w 1930 r. przebiły go nowojorskie drapacze chmur).

Dzierżprom jest jednym z najwcześniejszych przykładów architektury konstruktywistycznej, bardzo popularnej w ZSRR w latach 20. i 30. Charakteryzowała się ona tendencją do podkreślania cech konstrukcyjnych danej budowli oraz przekonaniem, że o wartości estetycznej obiektu decyduje logicznie zaprojektowana i funkcjonalna konstrukcja. Architektami Dzierżpromu byli: Siergiej Sawwicz Sierafimow, Samuił Mironowicz Krawiec i Mark Dawidowicz Fielgier. Dzięki nowatorskiej żelbetowej konstrukcji budynek przetrwał II wojnę światową – ucierpiały wówczas głównie jego wnętrza.

Wymiary i wyposażenie gmachu

Uroczyste otwarcie odbyło się 7 listopada 1928 r. Budynek ma 13 pięter i ok. 60 tys. m² powierzchni, a w środku działało 12 wind. Jak na lata 20. XX w. był wyposażony nowocześnie: miał klimatyzację, oświetlenie elektryczne, punkty radiowe i pierwszy na Ukrainie zsyp na śmieci. Konstrukcję tworzą połączone ze sobą wieże, a nad ulicą biegną kładki łączące poszczególne części gmachu.

Dzierżprom w czasie wojny po 2022 r.

Pierwsze szkody gmach poniósł już 1 marca 2022 r., gdy rosyjska rakieta uderzyła w pobliski budynek administracji obwodowej przy Placu Wolności – fala uderzeniowa wybiła część okien Dzierżpromu. 28 października 2024 r. Rosja zrzuciła na Dzierżprom kierowaną bombę lotniczą (prawdopodobnie FAB-500). Budynek został poważnie uszkodzony, a dziewięć osób odniosło rany. Po ataku władze Charkowa i UNESCO przyspieszyły starania o wpisanie zespołu Placu Wolności na Listę światowego dziedzictwa.

Dzierżprom a UNESCO

Gmach znalazł się na wstępnej liście światowego dziedzictwa UNESCO w 2017 r. (zgłoszenie złożono 27 kwietnia 2017 r., kryterium iv), a w 2022 r., po rosyjskiej inwazji, objęto go wzmocnioną ochroną. Mimo tego statusu gmach nie ma realnej ochrony przed atakami: po bombie z 28 października 2024 r. miał poważnie uszkodzoną fasadę i dziesiątki wybitych okien.

Dzierżprom jako symbol nowoczesności w kinie i architekturze

Budynek Dzierżpromu (ang. Derzhprom) był używany w charakterze symbolu nowoczesności w filmach Wiertowa i Eisensteina.

Obiekt stracił na znaczeniu po przeniesieniu stolicy Ukraińskiej SRR do Kijowa oraz po krytyce architektury konstruktywistycznej dokonanej przez twórców architektury czasów stalinizmu. Mimo to budynek uznano za jedno z najważniejszych osiągnięć architektury lat 20. XX wieku.

Gdzie stoi Dzierżprom?

Budynek zlokalizowany jest na charkowskim Placu Wolności (Площа Свободи – Plóshcha Svobodý). Do 1996 r. był to Plac Dzierżyńskiego. Więcej o samym placu i otaczających go gmachach piszemy w artykule Plac Swobody w Charkowie, a o mieście – w przewodniku Charków.

Do czego służył Dzierżprom?

Jakie było przeznaczenie tego niesamowitego molocha?

Gosprom to skrót od „gosudarstwiennaja promyszliennost’”, czyli „przemysł państwowy”, a że po ukraińsku państwo to „держава” (w przybliżeniu: dzierżawa), stąd ukraińska nazwa „Держпром”. Jak więc sugeruje nazwa budowli, Gosprom był Państwowym Domem Przemysłu, mieszczącym liczne biura, instytucje i urzędy.

Budynek był projektowany jako „spółka udziałowa budownictwa i eksploatacji budynków przemysłu państwowego w mieście Charkowie” i na początku był siedzibą 22 państwowych organizacji przemysłowych (zjednoczeń), Banku Przemysłowego oraz centrali handlu zagranicznego.

Najczęstsze pytania o Dzierżprom

Kiedy zbudowano Dzierżprom i kto go zaprojektował?

Budowa trwała w latach 1925–1928, a otwarcie odbyło się 7 listopada 1928 r. Autorami projektu byli Siergiej Sierafimow, Samuił Krawiec i Mark Fielgier.

Ile ma wysokości Dzierżprom?

63 m do dachu i 108 m wraz z iglicą anteny; budynek ma 13 pięter.

Czy Dzierżprom został uszkodzony podczas wojny?

Tak. 28 października 2024 r. rosyjska kierowana bomba lotnicza (prawdopodobnie FAB-500) poważnie uszkodziła gmach, a dziewięć osób zostało rannych. Gmach przetrwał natomiast II wojnę światową, choć ucierpiały jego wnętrza.