Sobór Pokrowski w Charkowie

Sobór Pokrowski (sobór Opieki Matki Bożej) to najstarsza zachowana świątynia Charkowa, wzniesiona przez Kozaków w latach 1659–1689 w stylu ukraińskiego baroku. Stoi przy ul. Uniwersyteckiej 8, w centrum miasta, i należy do zespołu Monasteru Pokrowskiego.

Ukraina | Sobór Pokrowski w Charkowie (by dmvl na licencji Pixabay)

Najstarszy sobór Charkowa

Sobór należy do kompleksu budynków Monasteru Pokrowskiego, formalnie założonego w 1726 r. W skład zespołu wchodzą też seminarium, rezydencja biskupia i cerkiew Matki Bożej Oziariańskiej. W latach 1799–1846 świątynia pełniła funkcję katedry.

Kamienny sobór zbudowali Kozacy na miejscu starszej, drewnianej cerkwi; ukończono go i poświęcono w 1689 r. Stanowił wówczas część fortyfikacji obronnych miasta.

W latach 20. XX wieku władze sowieckie zamknęły świątynię i przez ponad 30 lat niszczała, a podczas II wojny światowej uległa dalszym zniszczeniom. W 1992 r. sobór zwrócono Cerkwi prawosławnej i odnowiono. Jest zabytkiem architektury o znaczeniu narodowym.

Architektura soboru: trzy wieże jak trzy świece

Sobór jest przykładem ukraińskiego baroku, który łączy tradycje budownictwa drewnianego i murowanego. Trzy pionowe bryły z daleka przypominają trzy świece stojące w jednym rzędzie. Środkowa, ośmioboczna część ma wymiary 8,5 na 10 m, od wschodu przylega do niej pięcioboczny ołtarz (4 × 6 m), a od zachodu przedsionek (6 × 5 m). Cała budowla od gruntu do krzyża sięga 45 m.

W soborze są dwie cerkwie: dolna, „zimowa”, ogrzewana, oraz górna, „letnia”, nieogrzewana. Parter otwiera arkada, a na poziomie górnej cerkwi biegnie galeria łącząca świątynię z dzwonnicą. Okna obramowano ozdobnymi opaskami, ściany zdobią pilastry i gzymsy. Widoczne są też wpływy rosyjskiej architektury sakralnej, zwłaszcza w dekoracji zewnętrznej.

Sobór jest jedynym zachowanym fragmentem XVII-wiecznej charkowskiej twierdzy. Stoi nieco na zachód od placu Konstytucji, a jego kopuły widać z daleka.

Monaster Pokrowski i pierwsza uczelnia w Charkowie

W 1726 r. biskup Epifaniusz Tichorski i gubernator Michaił Golicyn założyli przy świątyni męski Monaster Pokrowski. Działało przy nim Kolegium Charkowskie, pierwsza w regionie szkoła wyższa. Od 1729 r. cerkiew była duchowym centrum klasztoru, a w 1732 r. na dzwonnicy zawieszono dzwon o masie 1,6 tony. W latach 1799–1846 sobór pełnił funkcję katedry.

Sobór tworzy razem z soborami Zwiastowania i Zaśnięcia tak zwany „złoty trójkąt” charkowskich świątyń.

Losy soboru w XX wieku

W latach 50. i 60. podjęto próby jej odnowienia: rozebrano m.in. refektarz między cerkwią a dzwonnicą, ale rekonstrukcję wstrzymano. Dopiero w 1992 r. sobór razem z kompleksem klasztornym przekazano Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej i rozpoczęto jego odnowę. Obiekt jest dziś zabytkiem architektury, a jego kameralne rozmiary sprawiają, że zwiedzanie zajmuje niewiele czasu, więc dobrze łączyć je ze spacerem po Wzgórzu Uniwersyteckim.

Jak zwiedzać Sobór Pokrowski w Charkowie?

Sobór jest czynną świątynią, dlatego najlepiej odwiedzać go poza godzinami nabożeństw, w stroju zakrywającym ramiona i kolana. Charków od 2022 r. jest regularnie ostrzeliwany przez Rosję, więc przed ewentualną podróżą trzeba sprawdzić aktualne komunikaty MSZ.

Kilkaset metrów dalej, na tym samym Wzgórzu Uniwersyteckim, wznosi się Sobór Uspieński z niemal 90-metrową dzwonnicą, a nad rzeką Charkiw – neobizantyjski Sobór Błagowieszczeński. Więcej o mieście przeczytasz w przewodniku po Charkowie.

Najczęstsze pytania o Sobór Pokrowski

Czy Sobór Pokrowski to najstarsza świątynia Charkowa?

Tak, jest uznawany za najstarszy zachowany sobór miasta. Kamienną budowlę poświęcono w 1689 r., a drewniana cerkiew stała tu wcześniej.

Co wyróżnia architekturę soboru?

Trzy pionowe bryły z kopułami, które z daleka przypominają trzy świece, oraz układ dwóch cerkwi: dolnej, „zimowej”, i górnej, „letniej”.

Czy w soborze trzeba zachować szczególny strój?

Tak, to czynna świątynia, więc wchodzi się w stroju zakrywającym ramiona i kolana, najlepiej poza godzinami nabożeństw.