Synagoga Tempel, Charków

Charkowska Synagoga Chóralna (Synagoga Tempel) przy ul. Puszkińskiej 12 w Charkowie to jedna z największych synagog na Ukrainie, zbudowana w latach 1909–1913 według projektu Jakowa Gewirca. Jej kopuła wznosi się na 42 m, powierzchnia wynosi 2067 m², a w sali modlitewnej (450 m²) mieści się 800–1000 osób.

Synagoga jest dziś prawdziwym centrum społeczności żydowskiej w Charkowie – działają przy niej szkoła, przedszkole, jesziwa i mykwa.

Ukraina (Charków) | Charkowska Synagoga Chóralna (Tempel) przy ul. Puszkińskiej – jedna z największych synagog na Ukrainie (Kharkov Synagogue1 by Ace^eVg, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 3.0)

Synagoga z nutą orientu

Ta pokaźna budowla została wzniesiona w latach 1909-1913 na terenie wykupionym przez gminę żydowską na początku stulecia. Władze pozwoliły na budowę tak dużej synagogi pod warunkiem zachowania odpowiedniej odległości od cerkwi św. Mikołaja. Synagoga mieści się przy ul. Puszkińskiej 12.

Budowla charakteryzuje się nie tylko imponującą wielkością, ale również niezwykłym wyglądem, przywołującym na myśl architekturę orientu. Autorem projektu był Jakow Gewirc.

Architektura i budowa

Projekt Gewirca wyłoniono w konkursie, a jego wygrywającą pracę opublikowano w 1909 r. w czasopiśmie „Zodczij”. Nadzór nad budową w Charkowie sprawował lokalny architekt Michaił Piskunow. Budynek jest ceglany, zwieńczony jedną kopułą, a jego styl angielska Wikipedia opisuje jako mieszankę neoromańsko-neogotycką z elementami neomauretańskimi – stąd skojarzenia z Orientem. Gmina zbudowała go na miejscu XVIII-wiecznego dworu, w którym od 1867 r. działał dom modlitwy.

Najważniejsze wymiary to 42 m wysokości kopuły, około 50 m długości i 2067 m² powierzchni. Sala modlitewna ma 450 m² i według źródeł pomieści 800–1000 wiernych.

Lata komunizmu zadały silny cios żydowskiemu odrodzeniu. W 1923 r. zamknięto charkowską synagogę „na prośbę żydowskich robotników”. Utworzono w niej najpierw „Żydowski klub robotniczy im. Trzeciej Międzynarodówki”, a od 1941 r. – kinoteatr dla dzieci. W 1945 r. w synagodze wznowiła działalność gmina żydowska, jednak już cztery lata później wprowadzono do niej Ochotnicze Towarzystwo Sportowe (DSO) „Spartak”.

W 1990 roku, po przyjeździe z Izraela do Charkowa rabina Mojsze Moskowicza, zwrócono wreszcie synagogę gminie żydowskiej. Szybko otwarto w niej bibliotekę, zaczęto prowadzić imprezy kulturalne, zdemontowano sale sportowe. Po pożarze w 1998 r., dzięki inicjatywie rabina Moskowicza i podstawowej dotacji fundacji M. Rohra, budynek został zrekonstruowany. Remont wielkiej sali modlitewnej synagogi zakończono w maju 2003 r.

Synagoga dziś

W latach 90. o kontrolę nad budynkiem rywalizowały dwa nurty: reformowany i Chabad. Po odbudowie w 2003 r. synagoga została w rękach Chabadu. Przy synagodze działają szkoła, przedszkole, jesziwa i mykwa, a nabożeństwa odbywają się regularnie (stan na 2026 – warto potwierdzić w gminie). Budynek jest wpisany do rejestru zabytków o znaczeniu lokalnym.

Synagogę prowadzi obecnie ruch Chabad-Lubawicz, a jej przewodniczącym jest naczelny rabin Charkowa Mosze Moskowicz. W marcu 2022 r. budynek został częściowo uszkodzony podczas rosyjskiego ostrzału miasta. Charków leży blisko linii frontu, a MSZ RP odradza podróże na Ukrainę – przed ewentualną wizytą warto sprawdzić aktualne komunikaty i zapytać gminę o możliwość zwiedzania (stan na 2026).

Spacerując po centrum Charkowa, warto zobaczyć także Sobór Błagowieszczeński, jedną z najważniejszych cerkwi miasta.

Najczęstsze pytania o synagogę Tempel

Gdzie stoi synagoga Tempel w Charkowie?

Przy ul. Puszkińskiej 12, w centrum miasta. Jest wpisana do rejestru zabytków o znaczeniu lokalnym.

Kto zaprojektował charkowską Synagogę Chóralną?

Jakow Gewirc, który wygrał konkurs na projekt. Budowa trwała w latach 1909–1913, a lokalnym nadzorem zajmował się Michaił Piskunow.

Czy synagoga była kiedyś zamknięta?

Tak. W 1923 r. władze radzieckie zamknęły ją i przekształciły w klub robotniczy. Gmina odzyskała budynek dopiero w 1990 r., a po pożarze z 1998 r. odbudowa trwała do 2003 r.

Czy synagoga została zniszczona podczas wojny?

Została częściowo uszkodzona w marcu 2022 r. podczas rosyjskiego ostrzału (wybite okna i uszkodzenia budynku). Obecnego stanu zwiedzania nie potwierdzono, więc przed wizytą trzeba pytać gminę (stan na 2026).