Ludowy taniec ukraiński

Ludowy taniec ukraiński to przede wszystkim hopak – dawny taniec wojenny kozaków zaporoskich, dziś wizytówka każdego zespołu folklorystycznego – oraz jego parowa odmiana kozak, poleski krutniak i obrzędowe korowody. Tańce różnią się w zależności od regionu: inaczej tańczy się na stepach Ukrainy Centralnej, inaczej na Polesiu, Podolu czy w Karpatach. Znalazły w nich odbicie radość codziennej pracy, zadziorna wesołość, lekki humor i bohaterstwo walki.

Ukraina | Ogromny wpływ na rozwój tańca ukraińskiego miały obrzędy (tancerze na ulicy w Czerniowcach) (Chernivtsi Folk by Nicole Joy Photo, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Jak historia Ukrainy ukształtowała ludowy taniec?

Taniec Ukrainy bywa to refleksyjnie liryczny, to niepowstrzymanie wesoły, skromny i subtelny. Życie ukraińskiego narodu było częściej dramatyczne niż wesołe i takie też cechy ma stworzona przez ten naród sztuka.

Ziemie ukraińskie przez stulecia leżały na pograniczu wielkich państw i były areną wojen oraz najazdów. Ciągnące się przez wieki walki – z Tatarami krymskimi, z Rzecząpospolitą, z Imperium Rosyjskim i Osmańskim – nadały odcień całej twórczości ludowej. Widać to szczególnie wyraźnie w pieśniach i tańcach kobiet, mówiących o ich ciężkiej doli. Ze względu na konieczność ciągłego odpierania ataków obcych, mężczyźni, utworzywszy Sicz Zaporoską i inne wojska kozackie, prawie cały czas spędzali w pochodach. Na barki kobiet spadał trud pracy i wychowania dzieci. Z kozactwem wiąże się temat woli walki, umiłowania wolności, radości życia. Ma tutaj też miejsce błyskotliwy ukraiński humor, z którym kozacy, a z nimi cały ukraiński naród, odnoszą się do swoich nieszczęść, wyśmiewając wrogów.

Jakie są strefy etnograficzne ukraińskiego tańca ludowego?

Według charakterystycznych cech i specyficznych odmienności, ludową sztukę Ukrainy można podzielić na pięć stref etnograficznych. Najbardziej typowe tańce poszczególnych stref:

• Ukraina Centralna – hopak, kozak, wiośnianka i korowody,
• Polesie – krutniak,
• Podole – „Roman”, „Nikoła”, „Marina” oraz tańce obrzędowe i korowody,
• Karpaty – tańce Hucułów, Bojków i Bukowinian, m.in. kołomyjka, hucułka i arkan,
• Krym i południe – hopak chersoński.

1. Ukraina Centralna

Należą do niej obwody: kijowski, połtawski, sumski, północ charkowskiego, czerkaski, południe żytomierskiego, północ dniepropietrowskiego oraz zaporoski. Ten region reprezentuje cechy, które zwykło się uważać za ogólnoukraińskie. Tutaj powstał ogólnonarodowy język ukraiński poprzez połączenie się dialektu kijowskiego z połtawskim.

Kultura tego regionu jest bardzo bogata w tańce. Występuje tutaj hopak, kozaki, wiośnianka, korowody i inne tańce. Trzeba zauważyć, że na ukraińskie tańce, jak i na całą kulturę, ogromny wpływ miały kultury sąsiednich narodów: Rosji, Polski, Białorusi, Węgier, Chanatu Krymskiego i innych.

2. Polesie

Tutaj szczególnie daje znać o sobie geograficzne położenie tej strefy, jej uwarunkowania klimatyczne i sąsiedztwo innych narodów. Wspaniałe miejsce i po dziś dzień nienaruszone lasy. Odmienny rodzaj zajęć tutejszej ludności stworzył w tym regionie specyficzną manierę wykonywania tańców. Kroki taneczne są drobniejsze, z podskokiem, bardziej ostrożne, mało przypominające ruchy taneczne stepowej Ukrainy. Najbardziej popularny w tej krainie jest taniec „krutniak”. Już sama nazwa wszystko wyjaśnia: kręcić się, wiercić się.

Schemat tego tańca zbudowany jest na okręgu. Ale duży krąg występuje rzadko, najczęściej dzieli się on na małe kręgi i krążki, szybko, drobnymi kroczkami obracające się z ruchem wskazówek zegara.

W skład Polesia wchodzą obwody: wołyński, rowieński, północ kijowskiego i żytomierskiego, południowy wschód lwowskiego i niektóre fragmenty innych obwodów. Z geograficznego położenia widać wyraźnie, że na sztukę Polesia wpłynęła Polska i Białoruś.

3. Podole

To wyżynny region zachodniej Ukrainy, położony między Dniestrem a Bohem, na północny wschód od Karpat. Do tej strefy etnograficznej zalicza się obwody: winnicki, chmielnicki, tarnopolski oraz części lwowskiego i iwanofrankiwskiego. W tym miejscu z dawien dawna rozwijała się hodowla owiec i bydła, mająca decydujące znaczenie dla kształtowania się kultury i poziomu życia tutejszej ludności. W tańcach przeważają motywy pracy i zabawy. Powszechnie znane są na Podolu takie tańce, jak „Roman”, „Nikoła”, „Marina” i inne, których kompozycja oparta jest przede wszystkim na elementach zabawy i kontaktach między uczestnikami. Bardzo popularne są tańce obrzędowe i korowody.

4. Karpaty

Największa strefa etnograficzna, obejmująca m.in. Zakarpacie, które graniczy z Polską, Słowacją, Węgrami i Rumunią. Karpaty zamieszkuje wiele dużych i małych narodów. Kultura jest tutaj bardzo bogata i różnorodna, często w formach kontrastujących ze sobą. Tutaj, jak nigdzie indziej, widać bliskość i wpływy sąsiadów. Każdy obwód i rejon jest charakterystyczny i niepowtarzalny. Huculi, Bukowianie, Bojkowie, Wierchowianie i mnóstwo innych narodowości zasiedlających Karpaty - wszyscy mają swoje pieśni, tańce, stroje ludowe, swoje obrzędy i obyczaje.

Ukraina | Taniec Ukrainy bywa refleksyjnie liryczny, niepowstrzymanie wesoły, skromny i subtelny (May I offer you some petals? by Alli na licencji CC BY 2.0)

5. Krym i południowe regiony Ukrainy

Są to obwody: odeski, chersoński, mikołajowski, Autonomiczna Republika Krym, południe zaporoskiego i dniepropietrowskiego. Odczuwa się tutaj wpływ kultury tatarskiej; te ziemie należały przecież do Krymskiego Chanatu. Z tańców należących do grupy ukraińskich, najbardziej popularny jest hopak chersoński. Jest to taniec ukraińskich czumaków, jeżdżących wołami na Krym po sól.

Jak obrzędy wpłynęły na ukraińskie tańce?

Mówiąc o ludowych tańcach Ukrainy trzeba przede wszystkim zauważyć, że ogromny wpływ na ich rozwój miały ukraińskie obrzędy. Bogactwo ludowych obrzędów, obyczajów, świąt, zabaw, stawało się źródłem nowych tradycji, nowych tańców. Tańczono i tańczy się przy każdej okazji – od świąt dorocznych po wesela, o czym więcej piszemy w tekście Ukraińskie obyczaje – dusza narodu. Obrzędy ukraińskie są w większości zbieżne z obrzędami polskimi i innych narodów słowiańskich. Jak u większości tych narodów, również na Ukrainie istnieją obrzędy święta Kupały z ich wiosennymi zabawami, święta z kolędami itd. Na przykład korowody wokół majowego drzewka „Marinońka”, w których dziewczęta plotą wianki, a rysunek tańca przypomina zręczne przeplatanie wianka. Nosi to charakterystyczną nazwę „wiośnianka”.

Hopak – taniec i sztuka walki kozaków zaporoskich

Wizytówką ludowych tańców Ukrainy jest hopak. Trudno znaleźć na Ukrainie zespół ludowy, który nie miałby w swoim repertuarze hopaka. Ale nie wszyscy wiedzą, że hopak, to nie tylko zachwycający swoją urodą i mocą taniec, ale i rodzaj sztuki wojennej. Pierwotnie był to wojenny taniec kozaków zaporoskich, i tańczyli go wyłącznie mężczyźni. W hopaku kozak pokazywał swoją zręczność, dzielność, odwagę. Często w hopaku przedstawiano całe sceny walki, pochodów.

Dla kozaków zaporoskich hopak miał szczególne, organizacyjne znaczenie. Nie raz bywało, że w obozie kozackim nie było jedności, nie było zgody, co do planu działania, a wszystkie sposoby uzyskania porozumienia były wyczerpane. Wówczas hetmani, wziąwszy w ręce buławy, symbol hetmańskiej władzy, wychodzili w krąg i wznosząc z kozakami po czarce horyłki zaczynali tańczyć hopaka. Ten z kozaków, który przyłączał się do kręgu tańczących, deklarował tym samym posłuszeństwo hetmanowi i często zdarzało się tak, że hopak wszystkich porywał do tańca.

Ukraina | Ludowy taniec ukraiński rozwijał się na przestrzeni całej historii ukraińskiego narodu (Chorts by Marko D na licencji CC BY-SA 2.0)

Hopak bojowy, to sztuka bojowa, która jednoczy technikę ataku i obrony z estetyką tańca. Charakterystyczne jest tutaj wykorzystanie chwytów i bloków, a także uderzeń nogami i rękami. Uproszczeniem byłoby sądzić, że bojowy hopak, to jedynie umiejętność walki. To przede wszystkim system kształtowania harmonijnej osobowości. Wystarczy uświadomić sobie, że cios ręką w walce trwa około pół sekundy – trzeba mieć do tego nie tylko wytrenowane ciało, ale i szybkość reakcji, i błyskawiczną zdolność podejmowania decyzji.

Z czasem zaczęto tańczyć hopaka nie tylko na Siczy, ale i w chutorach, i w miastach. Początkowo tańczyli go tylko mężczyźni, ale stopniowo przyłączały się i kobiety. W ten sposób taniec przybrał stopniowo paradną formę, którą podziwiamy obecnie.

Kozak (kazaczok) – parowa odmiana hopaka

Bardzo podobny do hopaka jest inny taniec zaporoskich kozaków – „kozak” (kazaczok), nazwany tak przez lud na cześć swoich obrońców. W rzeczywistości jest to hopak, tylko w trochę uproszczonej formie. Kozaka zawsze i obowiązkowo tańczono w parach, a tancerze występowali w odświętnych strojach, w tym w wyszywankach. Dzięki udziałowi w nim dziewcząt, kozak jest bardziej liryczny, bez trudnych figur, trików.

Skąd hopak na scenie i we współczesnej muzyce?

Na scenę ludowe tańce wprowadził w XX w. Wasyl Wierchowyneć: w 1919 r. wydał „Teorię ukraińskiego tańca ludowego”, ujednolicając kroki i nazewnictwo, a jego „Londyński hopak” z 1935 r. stał się wzorem dla dużych zespołów. W 1937 r. Pawło Wirski współtworzył Państwowy Zespół Tańca Ludowego, który prowadził w latach 1955–1975. Kozackie motywy wracają też we współczesnej muzyce – zobacz artykuł o zespole Kozak System, który łączy je z punk-rockiem, ska i reggae.

Ukraina | Wizytówką ludowych tańców Ukrainy jest hopak (GlobalFest One World Stage Ukrainian Dancing by Calgary Reviews na licencji CC BY 2.0)

Najczęstsze pytania

Co to jest hopak?

To dawny taniec wojenny kozaków zaporoskich, tańczony pierwotnie wyłącznie przez mężczyzn. Dziś jest wizytówką niemal każdego ukraińskiego zespołu ludowego.

Czym kozak różni się od hopaka?

Kozak (kazaczok) to parowa, uproszczona odmiana hopaka. Tańczy się go w parach, więc jest bardziej liryczny i ma mniej trudnych figur.

Jakie tańce są typowe dla Karpat i Polesia?

W Karpatach tańczy się m.in. kołomyjkę, hucułkę i arkan, a na Polesiu krutniak – taniec w małych kręgach, obracających się zgodnie z ruchem wskazówek zegara.