Ukraińska wycinanka

Wycinanka to ukraińska ludowa sztuka dekoracyjna: ażurowe albo sylwetkowe kompozycje wycinane nożycami lub nożem z białego bądź kolorowego papieru. Jako ozdoba wiejskich chat papierowe wycinanki upowszechniły się na Ukrainie w połowie XIX w., gdy papier stał się tańszy – zdobiły wtedy ściany, okna, półki i piece w domach chłopów i mieszczan. Najczęstsze motywy to drzewo życia, ptaki, gwiazdki i krzyże.

Ukraina | Wycinanka to jeden z rodzajów ludowej sztuki dekoracyjnej – drzewo życia z ptakami (Галина Дудар. «Оберіг рідного дому» by Галина Дудар, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Historia ludowej wycinanki

Pierwsze wycinanki pojawiły się w VII-XII wieku w Chinach – w ojczyźnie papieru. W przeddzień święta wiosny chińskie kobiety naklejały na okna tradycyjne papierowe wzory – tematy w postaci smoków, kwiatów i różnych innych symboli.

W Europie Zachodniej wycinanki były podobne do grafiki wykonanej na arkuszu papieru. Narody słowiańskie wykorzystywały wycinankę głównie jako element dekoracyjny w tradycyjnych ornamentach ludowych. Spotyka się wycinanki w wyrobach sztuki narodów Ałtaju, na północy Europy, na Bałkanach i u wielu narodów słowiańskich.

Na Ukrainie pierwowzorem tego rodzaju sztuki były wycinanki ze skóry i tkaniny. Znany powszechnie keptar (tradycyjna męska i damska kamizelka), oprócz obfitego haftu, jest bogato obszyty różnymi, wyciętymi ze skóry detalami.

Ukraina | Ażurowe albo sylwetkowe kompozycje wycinane są z białego lub kolorowego papieru (Галина Дудар. «Дитинство» by Галина Дудар, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Na Połtawszczyźnie do połowy XX wieku wierzchnia damska odzież była dekorowana aplikacjami z aksamitu albo innej tkaniny. Często były to obrazy drzewa życia, symetrycznych stylizowanych gałęzi i innych elementów dekoracyjnych.

Według ukraińskiej Wikipedii papierowe wycinanki jako ozdoba wiejskich chat zaczęły się upowszechniać w połowie XIX w.; angielska Wikipedia wskazuje, że sama sztuka pojawiła się na ziemiach ukraińskich już na przełomie XV i XVI w., a rozpowszechniła w XIX w. Kiedy papier stał się tańszy, wycinanki na długo weszły w życie mieszczan i chłopów. Można je było zobaczyć w domach na ścianach, oknach, belkach, na piecu. Stały się popularną ozdobą ukraińskiego domu.

Ukraina | Pierwsze papierowe wycinanki pojawiły się na Ukrainie w XVII-XVIII wieku – współczesna wycinanka z aniołami i gwiazdą (Галина Дудар. “Різдвяна зірка запалала” by Галина Дудар, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Jak się robi wycinankę i gdzie była najpopularniejsza?

Mistrzowie posługiwali się nożyczkami, a także nożem; część narzędzi przechodziła w rodzinach z pokolenia na pokolenie. Papier składano na pół lub na cztery, dzięki czemu wzór wychodził symetryczny. Do głównych ośrodków wycinankarstwa należały Podole, Połtawszczyzna i Podkarpacie. W 1969 r. wystawa w Kijowie pokazała prace wiejskich twórców z Podola, co ugruntowało pozycję tego regionu w XX w. Współcześnie wycinankę uprawiają m.in. Mykoła Telżenko i Serhij Tanadajczuk.

Wycinanka musi mieć temat

Tradycyjna wycinanka zawiera temat (sjużet), z którego można wyczytać, co się dzieje we wsi, kto się urodził, gdzie jest wesele, jakie były święta itp.

Przy całym swym podobieństwie, wycinanki z różnych regionów posiadają specyficzne cechy, właściwe tylko dla tej określonej części kraju.

Ozdoby świąteczne

Z okazji świąt, zwłaszcza Bożego Narodzenia, Ukraińcy wykonywali przede wszystkim wycinanki w postaci śnieżynek-gwiazdek, krzyża czy figur aniołów.

Wycinankę-krzyż często przyczepiano na belce, gdzie wisiała dziecięca kołyska.

Ukraina | W XIX wieku wycinanki stały się popularną ozdobą ukraińskiego domu – współczesna wycinanka-śnieżynka z motywem korowodu (Ворона АГ Трафарет Хоровод 2 by Анатолий Григорьевич, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)

Wycinankowe serwetki i firanki

Papierowymi serwetkami z ażurowymi wycinankami ozdabiano półki, czasem pełniły one rolę firanek w oknach, nawet w miastach, zwłaszcza w trudnych czasach powojennych.

Między oknami w ukraińskim domu wisiały często wycinanki z wyobrażeniem „drzewa życia”. Na gałęziach tych drzew sadzano ptaki, w dole pnia można było zobaczyć figury ludzi albo sylwetki zwierząt. To symbol rodziny, rodu i jest on typowy dla wszystkich regionów Ukrainy.

Wycinanka dziś

Dziś wycinanki kupimy na jarmarkach rękodzieła, obok innych pamiątek z Ukrainy. Ten rodzaj sztuki jest też szczególnie zalecany dla dzieci: wycinanka rozwija zdolności manualne, myślenie przestrzenne i zmysł artystyczny.

Najczęstsze pytania o ukraińską wycinankę

Czym różni się ukraińska wycinanka od polskiej?

Obie należą do słowiańskiej tradycji wycinania z papieru. Polskie wycinanki mają własne ośrodki, jak Kurpie (zwykle jeden kolor) i Łowicz (wielobarwne kompozycje), a ukraińskie występują pod nazwą „witynanky”, w wielu lokalnych odmianach i z charakterystycznymi stylizowanymi figurami.

Jak powstają symetryczne wycinanki?

Papier składa się na pół lub na cztery i wycina wzór nożyczkami albo nożem; po rozłożeniu kartki obie połowy są lustrzanym odbiciem.

Skąd wzięła się sztuka wycinania z papieru?

Najstarsze ślady wiążą się z Chinami, gdzie w VII–XII w. ozdoby z papieru z wizerunkami smoków, kwiatów i ptaków były już powszechne; później sztuka dotarła do Persji i Europy.

Ukraina | Wycinanka we współczesnej formie (Галина Дудар. “Різдвяна ніч на файним містом” by Галина Дудар, Wikimedia Commons, na licencji CC BY-SA 4.0)