Ukraińskie obyczaje – dusza narodu

Najważniejsze ukraińskie obyczaje wiążą się z kalendarzem świąt: to Święty Wieczór z 12 postnymi potrawami i kutią, kolędowanie, tydzień Masłenicy z blinami przed Wielkim Postem oraz trzydniowe Zielone Świątki (Trójca). Wiele z nich łączy wątki przedchrześcijańskie z cerkiewnymi. Od 2023 r. Boże Narodzenie obchodzi się na Ukrainie oficjalnie 25 grudnia, choć część wiernych nadal świętuje 7 stycznia.

Obyczaje to „twarz narodu” – niepisane reguły, którymi kierują się ludzie zarówno w swoich najdrobniejszych domowych troskach, jak i w najważniejszych działaniach społecznych.

Ukraina | Festiwal muzyki folkowej w Kijowie (DSCN0110 by Bo&Ko na licencji CC BY-SA 2.0)

Od niepamiętnych czasów odnoszono się do tradycji z należnym szacunkiem. Nawet po przyjęciu chrześcijaństwa, Ukraińcy zachowali wiele swoich starodawnych obyczajów, mieszając je z religijnymi. Także dzisiaj, po tysiącu lat, w ukraińskich zwyczajach niełatwo odkryć granicę, gdzie kończy się stara kultura, a zaczyna nowa – chrześcijańska.

Boże Narodzenie

Jednym z podstawowych ukraińskich obyczajów jest obchodzenie Bożego Narodzenia. Tradycyjnie, według kalendarza juliańskiego, w przeddzień świąt – 6 stycznia – obchodzi się tzw. Święty Wieczór. Od 2023 r. Prawosławna Cerkiew Ukrainy i Kościół greckokatolicki obchodzą święta stałe według nowego kalendarza, a ustawa podpisana 28 lipca 2023 r. uczyniła 25 grudnia jedynym państwowym dniem Bożego Narodzenia – Święty Wieczór przypada więc 24 grudnia. Według sondażu Deloitte z listopada 2023 r. 17% Ukraińców zamierzało świętować 7 stycznia, a 32% – dwukrotnie. Głównymi potrawami tego dnia są: kutia – ryżowa albo pszenna kasza z miodem, rodzynkami i makiem oraz uzwar – kompot z suszonych owoców. Według obyczaju, w Święty Wieczór podaje się 12 postnych potraw. W dzień Bożego Narodzenia przygotowuje się prawdziwą ucztę. Post się zakończył, więc na stole królują różnorakie potrawy mięsne.

Według dawnej tradycji, pod wieczór Bożego Narodzenia grupa kolędników chodziła po domach z torbami do zbierania prezentów. Kolędnicy wybierali spośród swojej grupy głównego – „Brzozę”, „Łatkowego” – który zbierał słoninę i kiełbasy, „Skarbnika”, „Chlebowego”, „Gwiazdowego” (nosił gwiazdę), a także tancerzy, skrzypków i innych.

Kolędowanie jest jeszcze praktykowane w niektórych regionach Ukrainy (głównie na wsiach) i trwa czasami przez kilka wieczorów (ale nie dłużej niż do dnia Chrztu Pańskiego – według starego kalendarza 19 stycznia, a według nowego 6 stycznia), dopóki nie zostanie odwiedzony każdy dom we wsi.

Ukraina | Po zjedzeniu złocistych blinów udzieli się nam część drzemiącego w nich ciepła i energii (PICT1381 by Serene Vannoy na licencji CC BY 2.0)

Maslenica – ostatni tydzień karnawału

Innym popularnym ukraińskim obyczajem jest tzw. tydzień Maslenicy. To święto istniało na Rusi jeszcze w czasach przedchrześcijańskich. Obyczaj wiąże się z symbolicznym wyprowadzaniem zimy i spotkaniem wiosny. Po pojawieniu się na Rusi chrześcijaństwa, Maslenicę zaczęto obchodzić w ostatnim tygodniu przed Wielkim Postem. Podstawowe elementy tego święta to naleśniki (bliny) i tańce ludowe.

W dawnej Rusi blin był symbolem słońca – skojarzono je na zasadzie podobieństwa, wszak naleśnik jest równie złoty, okrągły i gorący. Wierzono, że zjadając blina, ludzie otrzymują cząstkę jego słonecznego ciepła i siły. Każdy dzień tygodnia Maslenicy miał swoją nazwę i przypisane zwyczaje. Dzisiaj bliny można doprawiać sobie śmietaną, konfiturami, miodem, kawiorem i czym kto sobie życzy.

Ukraina | W Zielony Poniedziałek święci się pola, by Pan chronił je od gradu i pożaru (by Dmytro Samsonov na licencji FreeImages)

Trójca, czyli ukraińskie Zielone Świątki

Zgodnie z Biblią w ten dzień na apostołów zstąpiła łaska Ducha Świętego. Na Ukrainie to święto obchodzone jest przez trzy dni: Zieloną Niedzielę, Zielony Poniedziałek i Dzień Ducha Świętego. W Zieloną Niedzielę, zgodnie z wierzeniami, trzeba być ostrożnym, ponieważ jest to dzień największej agresywności rusałek, strzyg, topielic i innych sił nieczystych.

W Zieloną Niedzielę, według ukraińskich obyczajów, dziewczęta wróżą sobie przy pomocy wianków. W tym celu muszą udać się nad strumień (pamiętając cały czas o zachowaniu ostrożności!) i puścić wianki na wodę – jeśli dwa wianki się spotkają, oznaczało to, że dziewczyna w tym roku wyjdzie za mąż.

W Zieloną Niedzielę należy także pójść na cmentarz i wspomnieć zmarłych przodków, obowiązkowo stawiając im na grobach ulubione potrawy. Po tym odbywają się spacery, tańce i zabawy.

W Zielony Poniedziałek, po nabożeństwie w cerkwi, święci się pola, aby Pan chronił je od gradu i pożaru.

Trzeci dzień świąteczny, Dzień Ducha Bożego, świętują przede wszystkim dziewczęta. Organizują różne zabawy, np.: „wodzenie topoli”. Polega to na tym, że z grupy dziewcząt wybierają najładniejszą, która będzie grała rolę „topoli”. Później tę dziewczynę, aby nikt jej nie rozpoznał, przystrajają wiankami. Razem z wesołą gromadą „topola” chodzi od domu do domu, a gospodarz każdego domu, do którego ona zajdzie, powinien ją szczodrze obdarować prezentami. W tym dniu święci się także studnie.

Obyczaje towarzyszą Ukraińcom przez cały rok – o innych tradycjach przeczytasz w tekstach o Wielkanocy na Ukrainie, ukraińskim weselu i Malance, czyli ukraińskim Sylwestrze.

Najczęstsze pytania

Jakie są najważniejsze ukraińskie obyczaje?

Najważniejsze wiążą się z kalendarzem świąt: Święty Wieczór z 12 postnymi potrawami i kutią, kolędowanie, tydzień Maslenicy z blinami przed Wielkim Postem oraz trzydniowa Trójca (Zielone Świątki).

Kiedy Ukraińcy obchodzą Boże Narodzenie?

Od 2023 r. oficjalnie 25 grudnia, a Święty Wieczór przypada 24 grudnia. Część wiernych nadal świętuje 7 stycznia.

Co oznacza wiązanie blinów ze słońcem na Maslenicę?

W dawnej Rusi okrągły, złoty i gorący blin symbolizował słońce. Wierzono, że zjadając go, człowiek otrzymuje cząstkę słonecznego ciepła i siły.